ნუში _ნაყოფის სიმწიფის და ხარისხის მახასიათებლები, შეფუთვა-შენახვის პირობები

ნუში (Prunus amygdalus) არის ვარდისებრთა ოჯახიდან. ტკბილი, კულტურული ნუშის სახეობა წარმოიშვა მწარე თესლიანთა სახეობისგან, რომელიც განვითარდა ცენტრალური და სამხრეთ აზიის უდაბნოებსა და მთისწინეთში. ნუში უკვე 4000 წელზე მეტია მოყავთ. ჩვენს წელთაღრიცხვამდე, დაახლოებით 450 წლიდან, მისი მოყვანა დაიწყეს ხმელთაშუა ზღვისპირეთში, დაწყებული თურქეთიდან ტუნისამდე. ნუში კალიფორნიაში მისიონერების საშუალებით მოხვდა, თუმცა ფართო კომერციული წარმოება დაიწყო იმ ხეებით, რომლებიც აღმოსავლეთ ამერიკიდან ახალმოსახლეებმა ჩამოიტანეს და რომლებმაც კარგად გაიხარეს კალიფორნიის ცენტრალური დაბლობის იმ ნაწილში, სადაც ხმელთაშუა ზღვის კლიმატია გავრცელებული (კესტერი და როსი, 1996).

ნუშის საკვებად ვარგის გულს (ძირითადად, ორი ნაწილია/cotyledon, რომლის უჯრედები სავსეა ცხიმებით და ჩანასახით) გარედან აკრავს ნაჭუჭი და ქერქი. ნუში დიდი რაოდენობით ცხიმს შეიცავს; გულის მშრალი მასის წილია 36-დან 60%-მდე (აბდალა და სხვები, 1998; გუადანი და სხვები, 1978). ნუშის ზეთის ცხიმოვანი მჟავების დიდი ნაწილი (დაახლოებით 90%) უჯერია, მონოუჯერისა და უჯერის თანაფარდობით, დაწყებული 2:1-დან თითქმის 5:1-მდე (აბდალა და სხვები, 1998). არსებობს მაგარ და რბილნაჭუჭიანთა სახეობები; რბილნაჭუჭიანი სახეობა წარმოების ძირითად ნაწილს წარმოადგენს. ნუშს ხეს შერხევით აცილებენ და გასაშრობად მიწაზე ტოვებენ, სანამ არ მოხდება მათი ერთად თავმოყრა, აკრეფა და გარეთა ქერქის გასაცლელად გადატანა. ზოგჯერ მოკრეფილ ნაყოფს აშრობენ ბაღიდან გატანის შემდეგ (ტომპსონი და სხვები, 1996). ეს ჩვეულებრივი მოვლენაა, როდესაც საგვიანო სეზონური წვიმები ხელს უშლის და აგვიანებს მოსავლის აღებას. თუკი საფცქვნელი (ქერქის გამცლელი) დანადგარის მოცულობა შეზღუდულია და იწვევს გადასამუშავებელი ნაყოფის მარაგის დაგროვებას, მაშინ აღებულ მოსავალს გადააფარებენ და პერიოდულად ჩაუტარებენ დეზინფექციას, რათა თავიდან აირიდონ მწერებისგან დაზიანება. ნაყოფი ტენიანობის < 10%-მდე უნდა იქნას გამომშრალი დასაწყობებამდე.

ხარისხის მახასიათებლები და კრიტერიუმები

ნაჭუჭიან ნუშს უნდა ჰქონდეს ერთგვაროვანი ღია ფერის ქერქი და არ უნდა ჰქონდეს წებოვანი მასა, ან ნამტვრევები. ქერქი უნდა იყოს მთელი და მწერებისგან, სოკოსგან თუ ობისგან დაუზიანებელი. გული უნდა იყოს სრულად ჩამოყალიბებული და არა შეკუმშული ან დამჭკნარი სახით. უპირატესობა ენიჭება დიდი ზომის გულებს. ნუშის გულის კანი უნდა იყოს მთლიანი (დაუზიანებელი ნაჭუჭის მტვრევისგან, მწერებისგან თუ პათოგენებისგან) და უნდა ჰქონდეს ერთიანი მუქი ყავისფერი ფერი. ნუშის არომატი უნდა წარმოადგენდეს ტკბილი და ცხიმოვანი ტონების კომბინაციას. მას არ უნდა ჰქონდეს ძველი ან მძაღე გემო. ნუშის გულის ოპტიმალური სტრუქტურა უნდა იყოს მტვრევადი და მყარი. გულს უნდა ჰქონდეს < 8% ტენი, გასათვალისწინებელია, რომ ნუშის გულები < 4% ტენიანობით მყიფე და მაგარია (კადერი, 1996). ამჟამად კალიფორნიაში ნუშის მოსავლის 95%-ზე მეტი იყიდება გატეხილი, თუმცა განვითარებად საექსპორტო ბაზარზე დიდია დაინტერესება ნაჭუჭიანი პროდუქციითაც. (კავლეტო და სხვები, 1985) იყენებდნენ სხვადასხვა ტიპის ფიზიკურ, ქიმიურ და სენსორულ მეთოდებს 23 ნუშის ჯიშის ხარისხის მახასიათებლების შესაფასებლად, მათი გამოყენების თვალსაზრისით ნაჭუჭიანი, ნედლი, მოხალული და გაფცქვნილი სახით. განისაზღვრა ცხიმებისა და შაქრის შემადგენლობა, აღწერეს არომატის ტონები და სტრუქტურული მახასიათებლები, ასევე შეფასდა დამუშავების პროცედურების მიმღებიანობა და სხვადასხვა პროდუქტისთვის ვარგისიანობა.

ნაყოფის სიმწიფის მაჩვენებლები

შესაძლებელია ნუშის სიმწიფის გარედან მონიტორინგი ქერქის მდგომარეობის მიხედვით. ისეთი მწერების ზემოქმედების არარსებობისას, როგორიცაა ფორთოხლის ნაყოფჭამია (Amyelois transitella), შესაძლებელია მოსავლის აღების გადადება მანამ, სანამ ქერქი არ გადაიხსნება და არ გამოჩნდება ნაჭუჭი. ამ მომენტისთვის ქერქი უკვე ადვილად სცილდება ნაჭუჭს და ტენის შემცველობაც იმდენად დაბალია, რომ შესაძლებელია კაკლის მომენტალურად აკრეფა ბაღის ძირიდან. ამ შემთხვევაში მოსავალი მაქსიმალურად აიღება, რადგან ნუშის გულის მშრალი მასა აღარ იმატებს და კაკლის მოცილებაც თითქმის 100%-ს უტოლდება. კაკლის სიმწიფე ერთ მოცემულ ხეზე არ არის ერთნაირი; ხის სამხრეთ და სამხრეთდასავლეთ მხარეს ნაყოფი უფრო სწრაფად მწიფდება. კალიფორნიის მრეწველობა უპირატესობას ანიჭებს მოსავლის დროულ მოკრეფას, რაც ამცირებს ნუშის გახეთქილ ქერქში ნარინჯისფერი ჭიების მიერ კვერცხის დადების შანსს. ამგვარად, მოსავლის აღება უნდა დაემთხვეს იმ დროს, როდესაც ბოლო კაკალი ხეზე დაიწყებს გახლეჩას. ნაჭუჭის მოცილება შეიძლება იყოს მაქსიმალურთან ახლოს, ხოლო გულის ზომის უმნიშვნელო შემცირება დასაშვებია მწერების მიერ გამოწვეული დაზიანების შემცირების წყალობით (კონელი და სხვები, 1996; რეილი და სხვები, 1996). ადრეულ პერიოდში მოკრეფილი ნუშის კაკალი (ქერქი და გული) შეიცავს დასაშვებზე მეტ ტენს, ამიტომ მათი გამოშრობა უნდა მოხდეს 1-2 კვირის განმავლობაში ბაღში, სანამ მოხდება მათი აკრეფა და დაჩურჩვა/ქერქისგან გათავისუფლება.

ხარისხი, ზომა და შეფუთვა

ნაჭუჭიანი და გატეხილი ნუშის ხარისხი განსაზღვრულია აშშ-ს სოფლის მეურნეობის დეპარტამენტის მიერ. ნაჭუჭიანი პროდუქციისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი მახასიათებლები მოიცავს ნაჭუჭის მთლიანობას, ფორმას და სიმკვრივეს, ასევე მისი ფერის სიმკვეთრესა და ერთგვაროვნებას. ასევე მნიშვნელოვანია ის, რომ ნაჭუჭი თავისუფალი იყოს უცხო ნივთიერებებისგან და არ აღენიშნებოდეს მწერებით დაზიანებისა თუ ლპობის ნიშნები. ნაჭუჭგაცლილი ნუში უნდა იყოს სუფთა და თავისუფალი ნაჭუჭის ნარჩენების, უცხო ნივთიერებების, მწერებისა და სოკოსმიერი დაზიანებისგან. გულის კანი უნდა იყოს დაუზიანებელი და არ უნდა აღენიშნებოდეს ჭკნობა ან ფერის შეცვლა. ორმაგი, გაყოფილი ან გატეხილი გული ნეგატიური ფაქტორებია. არ უნდა აღინიშნებოდეს სიმძაღე. აშშ–ს ფედერალური ხარისხის სტანდარტების სრული აღწერა შეგიძლიათ იხილოთ: http://www.ams.usda.gov/standards.nutpdct.htm.

შენახვის ოპტიმალური პირობები

ტენიანობის დაბალი და ცხიმის მაღალი შემცველობა ნუშის გულში მას მეტაბოლურად შედარებით სტაბილურს და დაბალ ტემპერატურასთან შემგუებელს ხდის. შენახვის რეჟიმების ძირითადი მიზანია ტენიანობის დაბალი შემცველობის შენარჩუნება. ფედერალური რეგულაციებით ტენის უსაფრთხო დონე კაკალში განისაზღვრება, როგორც წყლის აქტივობა < 70% 25°C (77°F) ტემპერატურაზე, რომ შეაფერხოს მიკრობების ზრდა. თუმცა, შენახვისათვის რეკომენდებული ფარდობითი ტენიანობა არის 65%, რადგან წყლის ძალიან დაბალი შემცველობა უარყოფით გავლენას ახდენს არომატზე, ფერსა და სტრუქტურაზე (კადერი, 1996). ცივად შენახვა ხელს უწყობს ცხიმოვანი ჟანგვის მინიმუმამდე დაყვანას. ნაჭუჭიანი ნუში, შესაძლებელია, ინახებოდეს 20 თვემდე 0°C (32°F) ტემპერატურაზე, 16 თვე 10°C (50°F) ტემპერატურაზე და 8 თვე 2°C (68°F) ტემპერატურაზე. გატეხილი ნუშის შენახვა შესაძლებელია ნაჭუჭიანი ნუშის შენახვის ხანგრძლივობის ნახევარი პერიოდით (დაახლოებით 6 თვე), ხოლო ნუშის ნატეხები კიდევ უფრო ნაკლები პერიოდით ინახება. ნუშის შენახვა არ შეიძლება ძლიერი სუნის მქონე პროდუქტთან ერთად, რადგან ცხიმების მაღალი შემცველობა მათში ხელს უწყობს ნუშის მიერ სხვა არომატების სწრაფად და ადვილად მიღებას.

რეგულირებადი ატმოსფეროს პირობებში შენახვის კრიტერიუმები გატეხილი ნუშის გული, ნაჭუჭიან ნუშთან შედარებით, ნაკლებად სტაბილურია. ნუშის საუკეთესო გემოს შენარჩუნება ხდება დაბალი O და გაზრდილი CO შემადგენლობის ატმოსფეროში. ნუშის გემო შენარ2 2 ჩუნდა 12 თვის განმავლობაში 18 და 27.5°C (64.5 და81.5°F) ტემპერატურაზე მწერების კონტროლის ატმოსფეროში < 1% O და 9 – 9.5% CO (გუადანი და სხვები, 1978). შესანახ გარემოში O შემცველო2 2 2 ბის შემცირება ზრდის ცხიმის სტაბილურობას. სტაბილურობის სხვაობა ნაჭუჭიან ნუშებსა და გატეხილ გულებს შორის აღმოიფხვრა ჟანგბადის რეჟიმის 0.5% დაცვით (კადერი 1996).

მგრძნობელობა გაცივების მიმართ

ნუში არ არის მგრძნობიარე დაბალი ტემპერატურის მიმართ.

ეთილენის წარმოქმნა და სენსიტიურობა

ნუში ძალიან მცირე რაოდენობით  გამოყოფს ეთილენს. მიუხედავად იმისა, რომ ნუშის გადახსნას და ხიდან ჩამოცვენას აჩქარებს ეთილენის ზემოქმედება (ვაისი და ლაბავიჩი, გამოუქვეყნებელი შედეგები), არ არსებობს დოკუმენტური ჩანაწერები იმის შესახებ, რომ ეთილენი პირდაპირ ზეგავლენას ახდენს ნუშის გულის ხარისხზე.

რესპირაციის სიხშირე

წყლის დაბალი შემცველობა სათანადოდ შენახულ ნუშის გულში, მათ მეტაბოლურად შედარებით ინერტულს ხდის. რესპირაციის სიხშირე/ტემპი ძალიან დაბალია.

ფიზიოლოგიური დარღვევები

ხარისხის ორი ძირითადი პრობლემა ნუშის გულებში გამოწვეულია იმის გამო, რომ არ ან ვერ ხერხდება ტენის დაბალი შემცველობის შენარჩუნება. ხშირად ხდება მოკრეფილი ნუშის დაგროვება და დეზინფიცირება მავნებლებზე შემოწმების მიზნით ქერქის მოცლამდე და ნაჭუჭისგან გათავისუფლებამდე. ტემპერატურამ დახურულ საცავში, რომელიც არ არის დაჩრდილული, შესაძლოა 60°C (140°F) მიაღწიოს. არ არის სასურველი, თუკი კაკალი არ გამოშრა ბაღში ტენის < 10%-მდე, ან თუ დასველდა გვიანი სეზონური წვიმების დროს, ან მათ არ უნდა ჩაუტარდეთ შესაბამისი დეზინფექცია. მომატებული ტენისა და ტემპერატურის კომბინაცია იწვევს პრობლემას, რომელსაც დაფარული დაზიანება ეწოდება და ხასიათდება საქაროზას ინვერსიით, ცხიმების ჟანგვითა და გულის შიგნით გამუქებით. მხოლოდ მომატებული ტემპერატურა ამ პრობლემას არ იწვევს და წვიმით დასველებული ნუშის გულებისთვის ჰაერის ხელოვნურმა გამოშრობამ, შეიძლება ის თავიდან აგვაცილოს. ახლადმოკრეფილი ნუშის დასველებამ და შემდეგ გახურებამ, შესაძლოა, სირთულეები გამოიწვიოს. თუმცა, იმ ნუშს, რომელიც რამდენიმე თვის მანძილზე ინახებოდა და შემდეგ დასველდა და შემდეგ კი გათბა/გახურდა, ეს პრობლემა არ უჩნდება (რეილი და სხვები, 1996). ნუშის გულის კიდევ ერთი პრობლემა გულის გაღვივებაა (ჩანასახის გაზრდა გულის გაუხსნელ ნაწილებს შორის). იმის გამო, რომ ნუშის გულში უჯერი ცხიმმჟავები გაცილებით ნაკლებია, ვიდრე კაკალში ან ამერიკულ თხილში, შენახვის სათანადო პირობების დაუცველობა დამძაღებას იწვევს. დამძაღების ხელშემწყობი ფაქტორები ზაჩეომ და სხვებმა შეისწავლეს (1998).

მოკრეფისშემდგომი პათოლოგია

პათოგენური ინფექციების უმეტესი ნაწილი ჩნდება ბაღში და ვინაიდან მოსავლის აღების შემდგომ ჩატარებული წმენდა/გასუფთავება არ არის სრული, პოტენციური პრობლემები მოკრეფის შემდეგ ნუშის შესანახ საწყობს გადაეცემა. ნაჭუჭში მოთავსებული პროდუქტი შედარებით დაცულია, თუკი ნაჭუჭი არ არის გატეხილი ან დაუზიანებელი მწერების მიერ. ყველაზე სერიოზულ პათოგენს წარმოადგენენ სოკოები, როგორიცაა ყვითელი ასპერგილი Aspergillus flavus და ა. პარაზიტი A. parasiticus, რომლებსაც შეუძლიათ აფლატოქსინების გამომუშავება, რომლებიც, თავის მხრივ, ტოქსიკურიცაა და კანცეროგენულიც. დაზიანებული გულები შენახვამდე უნდა გადაიყაროს, ხოლო შენახვისას უნდა შენარჩუნდეს დაბალი ტემპერატურა და RH პირობები. დილიპსი და სხვები (1979) და ქინგ ჯუნიორი და სხვები (1983) აღწერენ სოკოს ნაირსახეობას (უმთავრესად, ასპერგილი (Aspergillus), ასევე ალტერნარია (Alternaria), რიზოპუსი (Rhizopus), კლადოსპორიუმი (Cladosporium) და პენიცილიუმი (Penicillium), რომლებიც გვხვდება ნუშზე და მათ მოქმედებას. ქინგ ჯუნიორი და შადე (1986) აღწერენ ნუშის გულების წყლის სხვადასხვა აქტივობისა და სხვადასხვა ტემპერატურის პირობებში შენახვის ზეგავლენას ამ სოკოებს შორის არსებულ კონკურენციაზე. მწერების მიერ დაზიანებასა და პათოგენებს შორის არსებული ურთიერთკავშირის გამო, ნუშის გულების დახარისხება მწერების მიერ დაზიანებული გულების გამორიცხვის მიზნით, შეამცირებს მთლიანი გულების რაოდენობას აფლატოქსინების ჭარბი დონით (>1 ng/g). თუმცა, ასევე, დაბალი ხარისხის და დამტვრეულ გულებს ან გულებს, რომლებიც იყიდება, როგორც ცხოველების საკვები, ან გადამუშავდება ზეთის მისაღებად, შესაძლოა, მაინც აღენიშნებოდეს პრობლემები (შტაცკი, 1996). აუცილებელია ნუშის გულების შერჩევა და შემოწმება აფლატოქსინის არსებობის შესამოწმებლად და მათი სტატისტიკური განზოგადება მთელ მოსავალზე.

კარანტინთან დაკავშირებული საკითხები

მოსავლის აღების შემდგომ პერიოდში ნუშის ყველაზე სერიოზულ პრობლემას მწერებთან დაკავშირებით ქმნის ფორთოხლის ნაყოფჭამია. მწერი კვერცხებს დებს ახლადგახლეჩილ კაკალში ზუსტად მოსავლის აღების წინ და მატლებს მნიშვნელოვანი დანაკარგის გამოწვევა შეუძლიათ. მწერების გასაკონტროლებლად ტარდება დეზინფექცია მეთილის ბრომიდით, რომელიც შეზღუდულია, ან ფოსფინით. ბრძოლა სახლის პირობებში შეიძლება მოიცავდეს დამუშავებას გაყინვის ტემპერატურაზე -5-დან -10°C (14 to 23°F)-მდე რამდენიმე დღის განმავლობაში. ასევე, შესაძლოა დასხივების (30 ერთეულით) გამოყენება. მწერებთან ბრძოლის ყველაზე სასარგებლო, არაქიმიურ მეთოდს წარმოადგენს კონტროლირებული ატმოსფერო – < 1% O და 9 – 9.5% CO (გუადანი და სხვები, 1978).

ჯონ მ. ლაბავიჩი,

პომოლოგიის განყოფილება, კალიფორნიის უნივერსიტეტი

წყარო: ჟურნალი აგრარული საქართველო agronews.ge

Advertisements

„ვარდისფერი ჭოპორტულა“ _ გემრიელი და უხვმოსავლიანი ქართული პამიდორი

„ვარდისფერ ჭოპორტულაზე” სელექციური მუშაობა 1993 წელს დაიწყო. ბუნებრივი ჰიბრიდიზაციით, გამორჩევით მაღალი ტემპერატურისა და მშრალი კლიმატის პირობებში ვარდისფერი და წითელი პამიდვრის ნათესიდან გამოირჩა ჯიში „ვარდისფერი ჭოპორტულა” ალექსანდრე სარალიძის საკარმიდამო ნაკვეთში. ელიტური მასალა გამოვლინდა 1996 წელს. საკონკურსო ჯიშთა გამოცდა 2005-2006 წელს ჩატარდა.

აღნიშნული ჯიში ძალიან მცირედ ავადდება ფიტოფტორით (0.4%), გამძლეობას იჩენს ვირუსული დაავადებების, ნაცრის, ჭკნობის, ბაქტერიული ლაქიანობის მიმართ.

„ვარდისფერ ჭოპორტულას” ნაყოფები გამორჩეულია განსაკუთრებული გემური თვისებებით. მისი სტანდარტული ნაყოფები გამოიყენება უმად მოსახმარად, სასალათედ, არასტანდარტული კი — გადასამუშავებლად (საწებლები, კონსერვები).

ჯიშს ძლიერ დატოტვილი დიდი მოცულობის ფესვთა სისტემა აქვს, რომელიც ძალიან სწრაფად იზრდება და ვითარდება. ღია გრუნტში პირდაპირ თესვისას  (ჩითილის გარეშე) ფესვთა სისტემა ნიადაგის სიღრმეში 60 სმ-მდე ჩადის, ხოლო  ფესვის ხშირი განტოტვა 35-45 სმ-ის დიამეტრის ფარგლებშია, პამიდორის ჩითილით წარმოებისას, ფესვთა სისტემა ძირითადად ვითარდება ნიადაგის სახნავ  ფენაში – 30 სმ-ზე.

„ვარდისფერი ჭოპორტულას”ღერო მომრგვალოა, სწორმდგომი, სიმაღლეში 2-2,5 მ-ს აღწევს.

პამიდვრის ნაყოფი წვნიანია, ოთხბუდიანი, ნაყოფები გამოირჩევა მრგვალი ფორმით და ვარდისფერი შეფერილობით.

ხელსაყრელი ტემპერატურისა და სათანადო ტენის პირობებში პამიდვრის თესლი 3-4 დღეში ღივდება, საწყის ეტაპზე გამოჩნდება ღივი და ფესვი, შემდეგ ვითარდება ლებან-ფოთლები, რომლებიც აღმოცენებისთანავე იშლება. პირველი ფოთოლი აღმოცენებიდან 6-10 დღეში ვითარდება, ფოთლების ფორმირების პარალელურად მიმდინარეობს ღეროს და ფესვების ზრდა-განვითარება.

„ვარდისფერ ჭოპორტულას” ჩითილი 7-9 ფოთლის ფაზაში ირგვება, საორიენტაციოდ აღმოცენებიდან 40-45 დღის შემდეგ უვითარდებათ საყვავილე ბუტონები. ბუტონიზაციის ფაზა დაახლოებით 12-16 დღე გრძელდება და სწორედ ამ პერიოდს არ უნდა გადასცილდეს ჩითილის გატანა და დარგვა ღია გრუნტში.

ამის  შემდეგ იწყება ყვავილობა, კერძოდ ყვავილდება პირველი რიგის მტევანზე არსებული წვრილი ყვავილების ჯგუფი. ყოველი 5-7 დღის შემდეგ იშლება მომდევნო რიგის ყვავილები. დაახლოებით 1,5-2 კვირის შემდეგ ამავე წესით იშლება    მეორე რიგის და მომდევნო მტევნების ყვავილები და ა.შ. თითქმის ყოველ კვირას ჩნდება ახალი მტევანი და პარალელურად ამისა მიმდინარეობს ყვავილობა, განაყოფიერება, ნაყოფების გამოჩენა, ზრდა და ფორმირება. ჯიშისათვის დამახასიათებელი ზომის მიღწევის შემდეგ ნაყოფი იწყებს დამწიფებას.  მოუმწიფებელი, მაგრამ ფორმირება-ზრდა დამთავრებული პამიდორის ნაყოფები იძენენ ღია მწვანე შეფერილობას, შემდგომ პერიოდში ნელ-ნელა პამიდვრის  ნაყოფები იძენენ ჯიშისათვის დამახასიათებელ ვარდისფერს. ამ დროს ნაყოფში სათესლე ბუდეები წვნიანდება, რომლებშიც განლაგებულია თესლები, ხდება ნაყოფის დარბილება. „ვარდისფერ ჭოპორტულას” აღმოცენებიდან სიმწიფის დაწყებამდე სავეგეტაციოდ 120 დღე სჭირდება. ყვავილობიდან ნაყოფის  მომწიფებამდე — 45-65 დღე.

ახალგაზრდა მცენარე ფოთლების იღლიებიდან გვერდით ყლორტებს ე.წ. ნამხრევებს ივითარებს. ჩვეულებრივად წვერო 7-14 ფოთლის შემდეგ მთავრდება საყვავილე  მტევნით, ხოლო ნამხარი გამოზრდილი წვეროს ფოთლის იღლიიდან ცდილობს გაიზარდოს მთავარი ღეროს პარალელურად. ნამხარი 2-6 ფოთლის ფორმირების შემდეგ აჩერებს ზრდას და ივითარებს საყვავილე ბუტონებს, ხოლო მცენარის ზრდა  გრძელდება უახლოესი ნამხრევების პარალელურად. პროცესი გრძელდება  ვეგეტაციის ბოლომდე, სანამ წაყინვები არ დაიწყება.

„ვარდისფერი ჭოპორტულას” ნიადაგის ოპტიმალური ტენიანობა უნდა იყოს  ნიადაგის ზღვრული ტენტევადობის 70-80 %, ხოლო ჰაერის ფარდობითი ტენიანობა 60 %-ის ფარგლებში. უფრო მეტი ტენიანობის პირობებში, მცენარე კარგავს გამძლეობის უნარს მავნებელ-დაავადებების მიმართ, ყვავილობისას ძნელდება განაყოფიერების პროცესი, ყვავილები ცვივა, რაც საბოლოოდ მოსავლიანობის შემცირებას განაპირობებს.

ნიადაგის განოყიერება

განოყიერებისათვის სასუქი ისე უნდა შევიტანოთ, რომ აზოტის კალიუმთან შეფარდება იყოს 1 : 2, ეს ნიშნავს,რომ თუ აზოტი შეგვაქვს 2 კგ, კალიუმი უნდა შევიტანოთ 4 კგ. (იგულისხმება წმინდა ელემენტი ანუ მოქმედი ნივთიერება), ამით მცირდება ნიტრატების შემცველობა და ეკოლოგიურად  უსაფრთხო პროდუქტების მიღება გარანტირებულია. ცალმხრივი განოყიერებისას კვების ეფექტი დაბალია, ამიტომ სათანადო დოზებით სამივე სახის სასუქის შეტანა აუცილებელია მაღალი და ხარისხიანი მოსავლის მიღებისათვის.

ნიადაგის ნაყოფიერებიდან გამომდინარე პამიდორის მოსაყვან ნაკვეთში უნდა შევიდეს საქონლის გადამწვარი ნაკელი ჰექტარზე 40-60 ტონა, ხოლო ნახევრად გადამწვარი — უფრო მეტი. თუ გადამწვარი ნაკელი ცოტა გვაქვს, ის უნდა შევიტანოთ ბუდნებში — მცენარეთა ძირებში 0,5 —1,0 კგ. ოდენობით.

სარწყავ და ჭარბტენიან ადგილებში ორგანული, ფოსფოროვანი და კალიუმიანი სასუქი უნდა შევიტანოთ შემოდგომაზე, მზრალად ხვნის ან გაზაფხულზე კულტივაციის წინ. თუ ზემოთ აღნიშნული ორგანული სასუქი შემოდგომაზე იქნა შეტანილი, მაშინ მინერალური სასუქების დოზები უნდა განახევრდეს.

მხოლოდ მინერალური სასუქებით განოყიერებისას ერთ ჰა-ზე უნდა შევიტანოთ სულფატამონიუმი 4-5 ცენტნერი, ან ამონიუმის გვარჯილა 2,5-3,0 ცენტნერი, სუპერფოსფატი 5-7 და კალიუმის მარილი 1,5-2,0 ცენტნერი, შეტანის წესი ხელით  ან მანქანით, მწკრივად ან მობნევით.

 ნიადაგის დამუშავება

პამიდორის ნაკვეთის დამუშავებას ვიწყებთ წინამორბედი კულტურების ანარჩენების გაწმენდით. შეგვაქვს ორგანულ-მინერალური სასუქები და ვხნავთ (წინმხვნელიანი) გუთნით 26-28 სმ სიღრმეზე. გაზაფხულზე მზრალის შეშრობისთანავე ნიადაგის ტენის შენარჩუნების მიზნით საჭიროა დაფარცხვა და ასე რჩება ჩითილების დარგვამდე. დარგვის წინ შეგვაქვს აზოტიანი სასუქი 150-200 კგ/ჰა და ვატარებთ კულტივაცია-დაფარცხვას, შემდეგ დაიჭრება ბაზო-კვლები 60-70  სმ-ზე და გაკეთდება სარწყავი კვლები.

პამიდვრის თესვა და ჩითილების გამოყვანა

პამიდორის ჩითილის გამოყვანა ხდება კვალსათბურებში, პოლიეთილენის კვალსათბურში, ან ღია კვლებში. თესვა უნდა ჩატარდეს გადარგვამდე 50-65 დღით ადრე, საიდანაც კარგად განვითარებული ჩითილები მუდმივ ადგილზე დასარგავად გადაგვაქვს.

საჩითილე კვლებისათვის უნდა შეირჩეს მყუდრო, ქარისაგან დაცული, სამხრეთისაკენ ოდნავ დაქანებული, ვაკე ადგილი. ნიადაგი უნდა იყოს მშრალი და წყალგამტარი, ხოლო ნაკვეთი უზრუნველყოფილი სარწყავი წყლით.

კვალსათბური შედგება: რკალის, ფირის, სამაგრისა და პალოსაგან.

კვალში ნიადაგზე წინასწარ თესვამდე (მანამდე დახურული უნდა იყოს) უნდა შევიდეს გადამწვარი ნაკელი 1 კვ.მ-ზე 4-5 ვედროს ოდენობით, რომელიც უნდა ჩაითოხნოს, მოსწორდეს ფოცხით, ასევე უნდა შევიდეს მახრებისა და მღრღნელების საწინააღმდეგო მისატყუებელი მასალა, დამარკერდეს 8-10 სმ. მწკრივებად, მოხდეს თესვა, დაიფაროს მიწის თხელი ფენით, მოიტკეპნოს, მოირწყას თესვისთანავე და გადაეფაროს ფირი. მოვლის სამუშაოები: რწყვა ყოველ მე 2-3 დღეს, გამარგვლა-გაფხვიერება-გამოხშირვა 2-3 ჯერ, წამლობები მავნებელ-დაავადებების საწინააღმდეგოდ 2-3 ჯერ, განოყიერება — გამოკვება სარწყავით (10 ლ წყალში ჩაიყრება ერთი ასანთის კოლოფი აზოტიანი და ფოსფორიანი სასუქი. კარგად მორევის შემდეგ ხსნარი მიესხურება 1-1.5 კვმზე და შემდეგ აუცილებლად ჩაირეცხება სუფთა წყლით). ჩითილის ამოღების წინ 2-3 დღით ადრე სასურველია დამუშავდეს სისტემური ფუნგიციდითა და ინსექტიციდით, ერთი დღით ადრე კი აუცილებლად უნდა მოირწყას, რათა ფესვთა სისტემა რაც შეიძლება დაუზიანებელი შერჩეს.

მცენარეების აღმოცენების შემდეგ მზიან ამინდში უნდა მოხდეს ფირების გადახდა, ხოლო საღამოსთვის ის ისევ უნდა დაეფაროს. 1 კვ. მ-ზე მიიღება პამიდორის 300-400 ცალი ჩითილი.

დარგვა და სავეგეტაციო სამუშაოები

„ვარდისფერი ჭოპორტულას” დარგვა სასურველია 70 სმ X 60-70 სმ-ზე.კვების არით. ჩითილი ირგვება ჩითილის სარგავი მანქანით, ხელით, პალოს გამოყენებით ან ბარით.

დარგვიდან 4-6 დღის შემდეგ საჭიროა ჩატარდეს გაცდენილი ადგილების გამორგვა და განმეორებით მორწყვა.

ვეგეტაციის პერიოდში საჭიროა ნიადაგი იყოს ფხვიერი და სარეველებისგან სუფთა მდგომარეობაში, რისთვისაც საჭიროა მწკრივთაშორის დამმუშავებული ფრეზ-კულტივატორების გამოყენება ან თოხით, თუ ხელის კულტივატორით მწკრივების 2-3 ჯერ დამუშავება, რწყვები მოთხოვნილების მიხედვით 6-8 ჯერ, სისტემური ბრძოლა მავნებლებისა  და დაავადებების წინააღმდეგ.

პამიდორი უნდა აიკრას საყრდენებზე 2-3 ადგილას, სხვადასხვა დროს.

გამოკვება. ვეგეტაციის პერიოდში სასურველია პამიდორის გამოკვება ორგანული სასუქებით. წყალში დადუღებული 1 წილი ფრინველის ნაკელი უნდა გაზავდეს 10-15 წილ წყალში. თუ ფრინველის ნაკელი არა გვაქვს, მაშინ შეგვაქვს 4-5 წყალში გახსნილი საქონლის ჟიჟა ან 8-10 წილ წყალში გაზავებული საქონლის ახალი ნაკელი, რაც უნდა მოესხუროს 8-10 მ. სიგრძეზე მცენარეებს ძირებში. ყოველ ვედრო ხსნარს უნდა დაემატოს 50 გრ. სუპერფოსფატი, 20-25 გრ. კალიუმი და ასე შერეული კომბინირებული ნაზავი უნდა მოესხუროს ნიადაგზე. ეს ღონისძიება ტარდება 1-2 ჯერ, პირველი ნაყოფის ფორმირების დასაწყისში, მეორედ – ორი კვირის შემდეგ.

გასხვლა

გასხვლისას „ვარდისფერ ჭოპორტულას” ფორმირება სასურველია ძირიდან 2 ღეროზე (ამონაყარი). დანარჩენი ამონაყრები — ნამხრევები მთლიანად უნდა შეეცალოს, რათა ბუჩქი გამოთხელდეს, ამასთან ვეგეტაციის პერიოდში შეიძლება მისი გაფურჩქვნაც.

ჯიშური წმენდა

ათესლე ნაკვეთზე ჯიშური წმენდა სავალდებულოა, ჩითილების დარგვისას დაიწუნება და გადაიყრება სუსტი, დაავადებული და ჯიშური ნიშან-თვისებებიდან გადახრილი მცენარეები. ჯიშური ნიშან-თვისებები მკვეთრად გამოიხატება ნაყოფების დამწიფების დასაწყისში, ამიტომ პირველი კრეფის დაწყებამდე დაწუნებული და დაავადებული მცენარეები უნდა მოითხაროს და გადაიყაროს.

საუკეთესო მცენარეები მოინიშნება სპეციალური ეტიკეტებით (პოზიტიური გადარჩევა) და სათესლე ნაყოფები მოიკრიფება შერჩევით, დანარჩენი ნაყოფები კი გამოიყენება სასურსათოდ.

თესლის დამზადება

ყველაზე გამოსავლიან და მაღალხარისხიანად ითვლება პირველი ხუთი მტევნიდან შერჩეული საუკეთესო ნაყოფების თესლი და მისი დამზადება სექტემბრის პირველ დეკადაში უნდა დასრულდეს. მოკრეფილი მწიფე ნაყოფები დამატებით რამდენიმე დღით უნდა მოვათავსოთ სპეციალურ ტარაში ან თაროებზე დამატებითი ჩამწიფებისათვის, რათა ნაყოფი დარბილდეს  და თესლი ადვილად გამოეცალოს.

თესლის დამზადების წინ ნაყოფები უნდა გაირეცხოს, რათა რბილობი სუფთა დარჩეს ტომატის გასაკეთებლად, შემდეგ დიამეტრალურად გაიჭრას შუაზე და ხელის მოჭერით თესლის ბუდიდან გამოცალკევდეს ხის კასრში ან მინის ჭურჭელში, რომელსაც 2-3 დღეს ვტოვებთ დასადუღებლად, ე.წ „დადუღებულ” თესლს წყლის დასხმით გამოვრეცხავთ და გადავწურავთ 3-4 ჯერ, კონდიციური თესლი დაილექება ჭურჭლის ძირზე. კარგად გარეცხილი თესლი უნდა გაიშალოს ტილოზე ან ფიცარზე და დაიდოს გასაშრობად ჩრდილში. თუ თესლი დაიკოშტა ის ხელით უნდა დავფშვნათ.

„ვარდისფერ ჭოპორტულას” თესლის გამოსავალი შეადგენს 0.3-0.5 %, ე.ი 300-500 გრ თესლის მისაღებად საჭიროა 100კგ პამიდორი. თესლის აბსოლუტური წონა 2.5-6 გრამია.

„ვარდისფერ ჭოპორტულას” კრეფა სასურველია ჩატარდეს ყოველ მე- 6 დღეს, დაკრეფილი პამიდორი უნდა დახარისხდეს შეასაბამის ტარაში ჩაწყობით და გაიგზავნოს დანიშნულებისამებრ გამოსაყენებლად.

ნატო კაკაბაძე,

სმმ დოქტორი, ბოსტნეული კულტურების ნაციონალური კოორდინატორი საქართველოში.

ალექსანდრე სარალიძე,

სმმ დოქტორი;

წყარო: ჟურნალი აგრარული საქართველო agronews.ge

არახელსაყრელი ნიადაგური პირობებით გამოწვეული მცენარეთა დაავადებები

ნიადაგი, რომლის ძირითად თვისებად ითვლება ნაყოფიერება, ამარაგებს მცენარეებს საკვები ნივთიერებებითა და წყლით. მასში საკმაო რაოდენობითაა სითბო, ჰაერი და სხვა ფაქტორები, რომლებზეც დამოკიდებულია მცენარის ზრდა და განვითარება და მაშასადამე, მოსავლის დონე და ხარისხი.

მოკლე დროითაც კი საკვები ნივთიერებების, წყლის და სხვა ედაფური ფაქტორების ნაკლებობა ან სიჭარბე იწვევს მცენარის ზრდის პროცესის დარღვევას და გაუარესებას, რასაც მოსდევს მცენარეთა ფიზიოლოგიური ფუნქციების დარღვევა და მათზე ინფექციური დაავადებების გამოვლენა. ნიადაგური პირობებიდან მნიშვნელოვანია ისეთი ფაქტორები, როგორებიცაა – ტენიანობა, სტრუქტურა, აერაცია, ნიადაგის ქიმიური შემადგენლობა და ნიადაგის ხსნარის რეაქცია.

ყველა ეს ფაქტორი მჭიდროდაა დაკავშირებული ერთმანეთთან და რომელიმე მათგანის ცვლილება იწვევს სხვის ცვლილებასაც და ასევე ისინი მოქმედებენ ნიადაგში მცხოვრები მიკროორგანიზმების სახეობრივი შემადგენლობის რიცხოვნობაზე.

მცენარის ნორმალური ზრდისათვის აუცილებელია ნიადაგის განსაზღვრული ტენიანობა, მაგრამ მცენარის სხვადასხვა სახეობის მოთხოვნილება ტენზე ძლიერ განსხვავებულია, ასე რომ, ნიადაგის ტენიანობის დონე, რომელიც საკმარისია მცენარის მოცემული სახეობისათვის, შეიძლება სრულიად შეუფერებელი იყოს სხვისათვის.

იმ კულტურებისათვის, რომლებიც ხელოვნურად არ ირწყვება, არსებითი მნიშვნელობა აქვს არა მხოლოდ ნალექების რაოდენობას, არამედ მათ განაწილებას და ფორმას. როდესაც წვიმა მოდის არარეგულარულად, ნიადაგი მონაცვლეობით თბება და მეტისმეტად შრება. ეს ასუსტებს მცენარეს (განსაკუთრებით ფესვებს) და ზრდის მის მიმღებიანობას პათოგენისადმი. თუ ნალექები მთელი წლის განმავლობაში მოდის მეტნაკლებად თანაბარზომიერად, მცენარეები მაშინ ნორმალურად ვითარდებიან და ნაკლებ მიდრეკილებას იჩენენ ინფექციისადმი.

დაბალ ადგილებში, ნაკლებად დრენირებულ ნიადაგებში, რომლებიც მდებარეობენ ისეთ ზონაში, სადაც დიდი რაოდენობით მოდის ნალექები, ნიადაგის ტენიანობა ჩვეულებრივად დიდია. ასეთი პირობების მოქმედების შედეგად მცენარე ხდება ქლოროტული, სუსტი, დაბალი ზომის და განუვითარებული ფესვებით. ისინი ადვილად ავადდებიან სოკოებით. თუმცა დაჭაობებულ, ანაერობულ პირობებში სოკოებიც თავს ცუდად გრძნობენ. ასეთ ნიადაგებში დათესილი თესლი შეიძლება დალპეს (გაღივებამდე, ან გაღივების შემდეგ).

ნიადაგის ჭარბი ტენი მცენარეზე მოქმედებს მრავალმხრივ – უარესდება ჟანგბადით მომარაგება, გროვდება ნახშირბადის ორჟანგი და სხვა ტოქსიკური მეტაბოლიტები; ვითარდება ნიადაგის ანაერობული მიკროფლორა. ზედმეტი ტენიანობისაგან მიყენებული ზიანი შეიძლება შემცირდეს ნიადაგის დრენაჟით. თესვის ვადა უნდა შეირჩეს იმ ანგარიშით, რომ ავცდეთ ტენის მავნე გავლენას. სათბურებში და სარწყავ მიწებზე კი შესაძლებელია ტენიანობის რეგულირება.

ტენის ხანგრძლივი დეფიციტის დროს ნიადაგში თესლი საერთოდ არ ღივდება, ან იძლევა სუსტ აღმონაცენს, რომელთა ნაწილი ხშირად იღუპება. ასეთი აღმონაცენისაგან ვითარდება დაბალი მცენარეები, რომლებსაც ცვივა კვირტები, ყვავილები, ნაყოფები, ან ეწყებათ ნაადრევი ყვავილობა. ნიადაგში, განსაკუთრებით ტენის მკვეთრი დეფიციტის დროს, მცენარეები ჭკნება და იღუპება. გვალვა განსაკუთრებით საშიშია მსუბუქი სილნარი, კარგად დრენირებული ნიადაგისათვის, რომელიც ხასიათდება დაბალი ტენშეკავებით.

ანალოგიური მოვლენა აღინიშნება იმ შემთხვევაში, როდესაც მცენარეთა არასაკმარისი წყალმომარაგება განპირობებულია დაავადების გამო ფესვების მიერ წყლის შთანთქმის უნარის შემცირებით, როგორც ეს ხდება მათი სოკოებით, ნემატოდებით, მწერებით და მექანიკური დაზიანების დროს.

ფესვების ზოგიერთი დაავადება ნიადაგის სიმშრალის დროს ძლიერად ვლინდება. ცხელ, მზიან დღეებში, განსაკუთრებით შუადღის საათებში, ნიადაგის საკმაო ტენიანობის დროსაც კი მცენარეები კარგავენ ტურგორს, მაგრამ ეს დროებითია, ჰაერის ტემპერატურის დაწევით ტურგორი ჩვეულებრივ აღდგება.

მცენარეში წყლის საერთო რაოდენობის შემცირებით ხდება რთული ნივთიერებების გარდაქმნა მარტივ ნივთიერებებად (სახამებელი გადადის შაქარში). ადგილი აქვს ციტოპლაზმის კოლოიდურ-ქიმიური თვისებების ცვლილებას, ნაწილობრივ მაღლდება მათი სიბლანტე, მკვეთრად ძლიერდება სუნთქვა.

თუ მცენარე დიდი ხნის განმავლობაში განიცდის წყლის დეფიციტს, ეს მკვეთრად აისახება პირველ რიგში ზრდის პროცესზე და შემდეგ მოსავალზე.

ნიადაგში წყლის დეფიციტი იწვევს მცენარეთა მრავალგვარ დაავადებას, რამდენიმე მათგანს მოკლედ განვიხილავთ ქვემოთ.

მცენარის ჭკნობა

ჭკნობის დროს მცენარის მიერ ხდება წყლის მეტი რაოდენობით ხარჯვა, ვიდრე მისი მიღება. მუდმივი ტრანსპირაციის დროს მისი რაოდენობა თანდათან მცირდება, რაც იწვევს ტურგორის დაცემას, ფესვის ბუსუსების კვდომას და მწვანე პლასტიდების დაშლას, რომლებიც კარგავენ ნახშირმჟავას ასიმილირების უნარს. ამით ირღვევა ქსოვილებში ფერმენტული მოქმედება და ხდება ცილოვანი ნივთიერებების დაშლა. სხვადასხვა მცენარეები ჭკნებიან წყლის სხვადასხვანაირი დეფიციტის დროს. მაგ., კარტოფილმა შეიძლება დაკარგოს წყლის 25-30%, მაგრამ ჭკნობის ნიშნები არ აღენიშნებოდეს, ხოლო ზოგიერთი მცენარეები ჭკნობას იწყებენ წყლის 2-3% დაკარგვის შემთხვევაში.

მცენარეთა წვერის ხმობა

ნიადაგის გავლენა აღინიშნება უმეტესად შუა, ან ზაფხულის ბოლოს, როდესაც ტენის ზამთრის მარაგი უკვე ამოწურულია, ხოლო ზაფხულის ნალექები არ არის საკმარისი მის აღსადგენად. მშრალი ნიადაგი ვეღარ ამარაგებს მცენარეს წყლით და იწყება ჭკნობის პროცესი. ნიადაგში წყლის უკმარისობის დროს მერქნიან მცენარეებს ხშირად უხმებათ წვერი და ეს არის მცენარის კვდომის (ხმობის) დასაწყისი. ეს მოვლენა ხშირად გვხვდება სილნარ ნიადაგებზე ფიჭვის ნარგაობაში. წვერის ხმობა გვხვდება ასევე ფოთლოვან მცენარეებში, როგორც ტყის პირობებში, ისე პარკებში.

ხეების ან მისი ცალკეული ნაწილების კვდომა ხშირად გვხვდება ქალაქის მწვანე ნარგაობაში, რაც დაკავშირებულია მშენებლობის გამო გრუნტის წყლების დონის ცვლილებებთან. წვერის ხმობა გვხვდება ასევე ნიადაგში წყლის სიჭარბის შემთხვევაში.

თუ ნიადაგის ფორები სავსეა წყლით, როგორც ეს არის დაჭაობების დროს, ფესვთა სისტემა განიცდის ჰაერის ნაკლებობას, თვითონ ნიადაგის ხსნარი კი ჟანგბადით ღარიბია. ამის გარდა წყდება ნორმალური ჟანგვითი პროცესები და ძლიერდება ანაერობული, გროვდება ნახშირმჟავა, ორგანული მჟავები, რკინის ქვეჟანგის მარილები და სხვა მავნე პროდუქტები. მცენარე ამ დროს ავადდება ფესვთა სისტემის ცუდი ზრდისა და მისი არანორმალური მოქმედების გამო, რაც გამოიხატება მცენარეთა წვერის ხმობაში.

ნიადაგში ტენის სიჭარბე იწვევს ასევე ხეხილის და ბოსტნეულის ნაყოფების დასკდომას, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მშრალი პერიოდი იცვლება გადაჭარბებული ტენიანობით. დასკდომა დამახასიათებელია სტაფილოსათვის, ჭარხლისათვის, კარტოფილის ტუბერებისათვის, პამიდორის ნაყოფებისათვის და სხვა ბოსტნეულისათვის, ასევე ალუბლის, ქლიავის, ვაშლის და მსხლის ნაყოფებისათვის.

ფოთლების ნაადრევი ცვენა

ნიადაგური და ატმოსფერული გვალვის დროს, მერქნიან მცენარეებს ხშირად ეწყებათ ფოთლების ნაადრევი ცვენა. ამ დროს ხდება ნივთიერებათა ცვლის შეუქცევადი დარღვევა და ქსოვილებში ისეთი ნივთიერებების დაგროვება, რომლის გავლენითაც იშლება ქლოროფილი და იქმნება გამყოფი ფენა ყუნწებსა და ფოთლებს შორის. მერქნიან მცენარეებში ასეთ ნივთიერებად ითვლება ამიაკი.

სიმინდის თეთრა

დაავადების შედეგად ხდება მარცვლების დასკდომა, რომელიც შეიძლება იყოს სხვადასხვა სიღრმისა და სიგანის დაწყებული თესლის გარსის ბზარებიდან, დამთავრებული ენდოსპერმის ბზარებამდე. ცალკეულ შემთხვევაში ენდოსპერმი გამოდის ბზარებიდან მეჭეჭების სახით.

დაავადება უფრო ხშირად გავრცელებულია იმ წლებში, როდესაც მშრალი ამინდი მკვეთრად იცვლება წვიმიანი პერიოდით. ნიადაგის ზედმეტი დატენიანება მშრალი პერიოდის შემდეგ იწვევს მარცვალში ტენისა და საკვები ნივთიერებების შესვლის გაძლიერებას. გარსი, რომელსაც მშრალი ამინდის დროს დაკარგული აქვს ზრდის უნარი, ვერ უძლებს გაზრდილი ენდოსპერმის დაწოლას და სკდება. შემდეგ სკდება და გამოდის ბზარიდან ენდოსპერმი. ტაროს მომწიფების დაწყებისას ახალი ბზარების გაჩენის შედეგად ხდება მარცვლის საფარის გამოშრობა.

კიტრის სიმწარე

დაავადების შედეგად კიტრის ნაყოფი ხდება მწარე. ნივთიერება, რომელიც იწვევს სიმწარეს, მიღებულია სუფთა სახით და მას უწოდებენ კუკურბიტაცინს. ეს უკანასკნელი ეკუთვნის გლიკოზიდების ჯგუფს. სიმწარე ნაყოფში ვრცელდება არათანაბრად. ძირითადად ის კონცენტრირდება ყუნწებთან ახლოს და წვეროსაკენ თანდათან მცირდება. ყველაზე მეტად სიმწარე არის კანის ქვეშ 3-5 მმ სიღრმეზე.

სიმწარის წარმოქმნა დამოკიდებულია არახელსაყრელ პირობებთან. კერძოდ, ნიადაგში ტენის ნაკლებობასთან და ჰაერის სიმშრალესთან, დილის საათებში მაღალ ტემპერატურასა და ღამის საათებში ტემპერატურის დაცემასთან.

კარტოფილის ტუბერების გამონაზარდები (შვილობილი ტუბერები)

ვეგეტაციის მეორე ნახევარში, ხანგრძლივი გვალვებისა და მაღალი ტემპერატურის შედეგად, ახალგაზრდა ტუბერები ნაადრევად მწიფდებიან. უწვიმობისა და დაგვიანებული მორწყვის გამო, ტუბერის ერთი ან რამდენიმე თვალაკიდან ვითარდება გრძელი სტოლონები, რომლებზეც მოთავსებულია ახალი ტუბერები. ეს შეიძლება განმეორდეს რამოდენიმეჯერ და ვითარდება ახალი ტუბერები ერთმანეთის მიყოლებით. ახალი ტუბერები შუშისებრია (ღარიბია სახამებლით) და გამოუსადეგარი როგორც სასურსათოდ, ისე სათესად.

ნიადაგის სტრუქტურა

ნიადაგის სტრუქტურა გავლენას ახდენს წყლის შეკავების უნარსა და აერაციაზე, ხოლო მაგარი და დატკეპნილი (გამკვრივებული) ნიადაგები განსაზღვრავენ ფესვების ზრდის სიჩქარეს. ასეთ პირობებში ფესვების შენელებული ზრდა იწვევს ზოგჯერ მცენარის ჯუჯიანობას.

ნიადაგის გარკვეულ სიღრმეში, მაგარი და წყალში უხსნადი ნაწილაკების დაგროვებით და გამკვრივებით იქმნება წყლის გაუმტარი ჰორიზონტი, რომლებმაც შეიძლება გამოიწვიონ ფესვების ზრდის შეწყვეტა და შედეგად ტოტებისა და მთელი მცენარის კვდომა. ჰორიზონტის მდებარეობა დამოკიდებულია დამუშავების სიღრმეზე და იმაზე თუ რა სიღრმეზე იჭრება ნიადაგში წყალი. ჰორიზონტი შეიძლება დაიშალოს ფიზიკური ზემოქმედების შედეგად, მაგრამ ამ დროს შეიძლება დაზიანდეს ფესვებიც.

ქვიშნარი ნიადაგები წყალს იჭერენ მცირე რაოდენობით, რომელთა რაოდენობა არ არის საკმარისი უმეტესი მცენარეებისათვის; მხოლოდ ტენიან რაიონებში ასეთ ნიადაგებზე არ იგრძნობა ტენის ნაკლებობა, მაგრამ ასეთ პირობებში მისგან ადვილად გამოირეცხება მცენარის მინერალური კვების ელემენტები. ტენიანი ამინდის პირობებში ადვილად ჭაობდება მძიმე ნიადაგი და წყალგაუმტარი ხდება გამოშრობის შემთხვევაშიც. ყველა ეს ფაქტორი მოქმედებს მცენარის ზრდაზე და მის მიმღებიანობაზე პათოგენის მიმართ, განსაკუთრებით მათ მიმართ, რომლებიც აავადებენ ფესვებს.

ნიადაგის აერაცია

უმეტეს მცენარეთა ნორმალური ზრდა-განვითარებისათვის აუცილებელია ნიადაგი შეიცავდეს თავისუფალი ჟანგბადის განსაზღვრულ რაოდენობას. ნიადაგის კარგი აერაცია სასიკეთოდ მოქმედებს მცენარის განვითარებაზე. ცუდი აერაცია კი პირიქით, უარყოფითად. ცუდი აერაციის დროს მცენარეები სუსტდება და იზრდება შედარებით დაბალი ზომის.

ნიადაგის აერაცია დიდწილად დამოკიდებულია მის სტრუქტურასა და ტენიანობაზე. ამიტომ, პრაქტიკული საკითხების გადაჭრის დროს ნიადაგის ეს თვისებები ხშირად ერთად განიხილება. მაგრამ როდესაც ლაპარაკობენ მცენარის მდგომარეობის განმსაზღვრელ ფაქტორებზე, მხედველობაში იღებენ იმას, რომ ზოგიერთი ფაქტორი მოქმედებს უშუალოდ, ზოგი კი არაპირდაპირ. ნიადაგის სტრუქტურა და ტენიანობა ზოგჯერ ერთდროულად მოქმედებს უშუალოდ ჟანგბადის შემცველობაზე.

ნიადაგის შეუფერებელი ქიმიური შემადგენლობა ან ნიადაგის ხსნარის არახელსაყრელი რეაქცია ასევე უარყოფითად მოქმედებს მცენარის განვითარებაზე. ზოგიერთი მცენარეები კარგად იტანენ ნიადაგის ტუტე ან მჟავე რეაქციას. არახელსაყრელი pH იწვევს მცენარის სუსტ ზრდას და ზოგჯერ მის კვდომასაც კი. მას აქვს არაპირდაპირი გავლენაც, კერძოდ ის განსაზღვრავს მცენარის მიერ მინერალური კვების ელემენტების შეთვისების უნარს.

კირქვიან ნიადაგებზე, მაგალითად, დაქვეითებულია რკინისა და მანგანუმის შეთვისების უნარი. ნიადაგის მაღალი მჟავიანობის განეიტრალება შეიძლება მოხდეს ნიადაგის მოკირიანებით, ხოლო მაღალი ტუტიანობის განეიტრალება ხდება ნიადაგში გოგირდის შეტანით. მარილები, რომლებიც განაპირობებენ pH-ის უარყოფით მნიშვნელობას, შეიძლება განეიტრალებული იყოს მორწყვის საშუალებით.

დაავადებებს შორის, რომლებიც განპირობებულია ნიადაგის არახელსაყრელი ქიმიური შემადგენლობით, განსაკუთრებული მავნეობით ხასიათდებიან ის დაავადებები, რომლებიც გამოწვეულია მინერალური კვების ელემენტების ნაკლებობით ან ცალკეული ქიმიური ნაერთების ტოქსიკურობით.

ავტორი: შაქრო ყანჩაველი /მცენარეთა პათოლოგიის საფუძვლები/.
„ბიოაგროს“ სამეცნიერო ხელმძღვანელი.

წყარო; აგროკავკასია

ტები

მცენარეთა მავნებლებ-დაავადებებთან ბრძოლის ბუნებრივი საშუალებები

ჩვენი შორეული წინაპრები ბუნებრივი ნივთიერების გამოყენებით ებრძოდნენ მწერებსა და დაავადებებს. ძველი რომაელები ამ მიზნით იყენებდნენ ნაცარს, ნაკელს, გოგირდს, ამზადებდნენ რთულ ნარევებსაც.

კულტურულ მცენარეთა დაავადებებთან ბრძოლის პირველი პრაქტიკული რეკომენდაციები შეიმუშავა დემოკრიტემ ჩვ. წ-აღმდე 470 წლის წინათ.

იგი ხორბლეულის გუდაფშუტის საწინააღმდეგო საშუალებად კომბოსტოს წვენში თესლის დალბობას თვლიდა. თეოფრასტე თავის წიგნში „გამოკვლევები მცენარეთა შესახებ“, რომელიც დაწერილია 300 წლის წინათ ჩვ. წ-აღმდე, აღნიშნავდა, რომ მუხუდო „ანადგურებს სარეველებს და, პირველ რიგში, კუროსთავს“.

ბუნებრივი პესტიციდია ნიკოტინი, რომელიც შედის თამბაქოში. მას იყენებდნენ მცენარის ტილის საწინააღმდეგოდ მრავალი ათასი წლის წინათ ჩინეთში. ახლო და შუა აღმოსავლეთში ბაღლინჯოებთან საბრძოლველად იყენებდნენ პირეტრუმს, რომელსაც ქრიზანთემიდან იღებდნენ.

მავნებლებისა და დაავადებებისაგან კომბოსტოს დასაცავად შეგიძლიათ გამოიყენოთ ეკოლოგიურად სუფთა მეთოდები. მოსავლის აღების შემდეგ ყველა მცენარეული ნარჩენი უნდა დაიწვას ან გამოყენებულ იქნეს კომპოსტად.

მავნებლების წინააღმდეგ შეიძლება ხახვის ფურცლის ნაყენის გამოყენება. კომბოსტოს თეთრულას წინააღმდეგ ეფექტურია კარტოფილის ან პომიდვრის ღეროების ნაყენის, ხოლო რწყილის წინააღმდეგ ფარსმანდუკის ნაყენის გამოყენება.

ქვემოთ მოცემულია ბაღის მავნებლებთან ბრძოლის საშუალებათა დამზადება მცენარეებისგან:

— 1 კგ გამხმარ გვირილას ასხამენ 10 ლ თბილ წყალს და აყოვნებენ 12 სთ-ს. გადაწურვის შემდეგ ხსნარს 3-ჯერ აზავებენ. უკეთესად დასველების მიზნით უმატებენ 40 გ საპონს.

— ვედროს მესამედში ყრიან ხახვის მშრალ ფურცლებს და ასხამენ ცხელ წყალს. აყოვნებენ 24 სთ-ს, წურავენ და ორჯერ აზავებენ.

— 1 კგ ფარსმანდუკის მშრალ ფოთლებს ასხამენ მცირე რაოდენობის ცხელ წყალს. 2 დღე-ღამის შემდეგ უმატებენ 40 გ საპონს და წყლის მოცულობას 20 ლ-მდე ავსებენ. წურავენ და იყენებენ შესაფრქვევად.

— 500 გ მწარე წიწაკის პარკს ნაყავენ, ასხამენ 10 ლ წყალს და აყოვნებენ 2 დღე-ღამის განმავლობაში. შემდეგ ნაყენს წიწაკასთან ერთად ადუღებენ 30 წუთის განმავლობაში, აცივებენ, წურავენ, უმატებენ 40გ საპონს და იყენებენ ორჯერ გაზავების შემდეგ (ეს საშუალებები გამოიყენება ბოსტნეული კულტურების მავნებლების წინააღმდეგ).

მრავალი დაავადებისა და მავნებლის წინააღმდეგ ეფექტიანია მოხვნის დროს ნიადაგში ამიაკის წყლის ან ამონიუმის სულფატის შეტანა, შესაბამისად, 60-120 კგ/ჰა-ზე ნორმით. ამ დროს მნიშვნელოვნად მცირდება არა მარტო დაავადებათა, არამედ კოლორადოს ხოჭოს და ნიადაგში მყოფი მავნებლების (მავთულა ჭიები, ღრაჭები) რაოდენობა.

— ნახევარ ვედრო დაქუცმაცებულ აყვავილებულ ან 700-800გ ხმელ მწარე აბზინდას ასხამენ 10 ლ წყალს, აყოვნებენ 1 დღე-ღამეს, ადუღებენ 30 წთ, ნაყენს წურავენ, აზავებენ წყლით (1:1) და უმატებენ 40 გ საპონს (ეს საშუალება გამოიყენება ვაშლის ნაყოფჭამიას წინააღმდეგ). 1/3 ვედრო ხის ნაცარს აყოვნებენ 10 ლ წყალში 2 დღე-ღამეს, ნაყენს წურავენ.

— 100გ მშრალ მდოგვს ასხამენ 10 ლ ქაფქაფა წყალს, აყოვნებენ 2 დღე-ღამეს, აზავებენ ცივი წყლით (1:1) და მცენარეებს ასხურებენ შებინდებისას ან ღრუბლიან ამინდში (ეს საშუალებები იხმარება ხერხიების, ალურებისა და სხვა მატლების წინააღმდეგ). 400გ თამბაქოს, წეკოს ან თამბაქოს მტვერს ასხამენ 10 ლ ცხელ წყალს, აყოვნებენ 2 დღე-ღამეს, უმატებენ 40 გ საპონს.

— 150-200გ ხახვის ფურცელს აყოვნებენ 10 ლ წყალში 4-5 დღეს და წურავენ. 3-4 კგ კულმუხოს ნედლ ან 1 კგ ხმელ ბალახს ათავსებენ 10 ლ წყალში 24-30 სთ-ის განმავლობაში, ნაყენს წურავენ (ხმელი ბალახით შეიძლება ხეების შეხრჩოლება).

— ბაბუაწვერას 400 გ ფოთოლს ან 200 გ მცენარეს ფესვურებთან ერთად ასხამენ 10 ლ თბილ წყალს და აყოვნებენ 2 სთ-ს.

— 800 გ გამხმარ ფარსმანდუკს აქუცმაცებენ, უმატებენ 10 ლ მდუღარე წყალს, აყოვნებენ 1,5-2 დღე-ღამეს ან ადუღებენ 30 წთ-ს, წურავენ, უმატებენ 40 გ საპონს.

— ნახევარ ვედრო ანწლს აყოვნებენ 2 დღე-ღამეს 10 ლ წყალში, აზავებენ წყლით (1:2) (ეს საშუალებები გამოიყენება ბუგრების, ფსილების, ლოფორთქინების, წვრილი მატლების წინააღმდეგ).

ასევე მიზანშეწონილია ველური ინსექტიციდური მცენარეების მომარაგება, რისთვისაც მათ აშრობენ ჩრდილში, გამჭოლ ქარში და მავნებელთა გამოჩენისთანავე ამზადებენ ხსნარს რეცეპტების მიხედვით. მწერებისა და სოკოვანი დაავადებების წინააღმდეგ კარგ შედეგს იძლევა ისეთი მცენარეების გამოყენება, როგორიცაა ჭინჭარი, შვიტა ან ასფურცელა.

ჭინჭრის ნაყენი მღილების საწინააღმდეგო საუკეთესო საშუალებაა, რომელთა რაოდენობა მნიშვნელოვნად იზრდება გვალვიანი გაზაფხულის პირობებში. შეაგროვეთ 1-2 კგ ჭინჭრის ახალი ფოთლები, დაასხით ერთი ვედრო წყალი და დააყოვნეთ დღე-ღამის განმავლობაში. მიღებული ხსნარი გამოიყენეთ მღილებისგან დაზიანებულ მცენარეთა შესასხურებლად.

ჭინჭრის ნაყენით ასევე შეიძლება პომიდვრის ფიტოპტოროზის თავიდან აცილება. შემჩნეულია, პომიდორი ჭინჭრის მახლობლად თუ იზრდება, მისი ნაყოფი ბევრად ხანგრძლივად ინახება.

მღილების საწინააღმდეგოდ შეიძლება შემდეგი საშუალებების გამოყენებაც:

ა) ტრიქოპოლის ან მეტრონიდაზოლის ოთხი აბი ერთ ვედროზე. მათი, როგორც სამკურნალო საშუალებათა, შეძენა აფთიაქებშიც შეგიძლიათ.

ბ) ჭრიან მწიფე პილპილს (100 გ), ასხამენ 1 ლ წყალს, ადუღებენ 20 წთ და აყოვნებენ 2 დღე-ღამეს. შესხურების წინ ამზადებენ შემდეგი კონცენტრაციის ხსნარს: 2 ჭიქა ნახარს აზავებენ 10 ლ წყალში (შეგიძლიათ 20 გ საპნის დამატება). მღილები ასევე ვერ იტანენ მდოგვს, თამბაქოს.

კარტოფილის ნაყენი:

ა) 1,5 კგ კარტოფილის ნედლ ყლორტებს ფშვნიან და ასხამენ 10 ლ წყალს. აყოვნებენ 4 სთ-ს, წურავენ, უმატებენ 40გ საპონს და ასხურებენ მცენარეებს. ბ) 2 კგ კარტოფილის შეშრობილ (ან 800 გ მშრალ) მკლავს უმატებენ 10 ლ თბილ წყალს, 40 გ სარეცხ საპონს და აყოვნებენ. მიღებულ ხსნარს მღილების წინააღმდეგ ასხურებენ ბალს, მოცხარს, ჟოლოს, მარწყვს.

გ) კარტოფილის 1,2 კგ მწვანე ან 600-800გ ხმელ ფოჩს ასხამენ 10 ლ წყალს, აყოვნებენ 3-4 სთ-ს და მცენარეს ასხურებენ შებინდების ჟამს. კარტოფილის ფოჩის დოზის გადიდება იწვევს მცენარეთა სიდამწვრეს (ეს საშუალებები გამოიყენება ბუგრების, ფსილებისა და ტკიპების საწინააღმედგოდ).

პომიდვრის ნაყენი:

ა) 1 კგ პომიდვრის ყლორტებს ფოთლებთან ერთად ფშვნიან და ასხამენ წყალს. ადუღებენ 30 წთ, წურავენ, სამჯერ აზავებენ და 40 გ საპნის დამატების შემდეგ იყენებენ.

ბ) 10 ლ წყალს, რომელშიც ჩაყრილია 4 კგ პომიდვრის ნაფურჩქნი ან ფოჩი, 30 წთ ნელ ცეცლზე ადუღებენ და წურავენ. შესასხურებლად 2-3 ლ ნახარშს აზავებენ 10 ლ-მდე წყალში და უმატებენ 40 გ საპონს (ეს საშუალება იხმარება ფოთლის მღრღნელი მატლების, ხერხიების, ხვატრების, ჩრჩილების, ნაყოფჭამიების წინააღმდეგ).

გ) 4-5 კგ ახალი პომიდვრის მკლავი 10 ლ წყალში გააჩერეთ 3-4 სთ-ს. მდუღარე წყალს თუ დაასხამთ, 30 წთ მოათავსეთ ნელ ცეცხლზე და გაფილტრეთ. ნახარში გააზავეთ წყლით 1:2-ზე; 10 ლ-ს დაამატეთ 40 გ სარეცხი საპონი და მიღებული ხსნარით დაამუშავეთ ბუჩქნარი მღილებისა და სხვა მავნებელთა წინააღმდეგ.

პომიდვრის ერთი დღე-ღამით დატოვებული ნაყენით შეიძლება კომბოსტოს მორწყვა კომბოსტოს თეთრულას საწინააღმდეგოდ.

ნივრის ნაყენი:

ა) 200-300 გ ნივრის თავს ატარებენ ხორცსაკეპში, უმატებენ 10 ლ-მდე წყალს, წურავენ და მაშინვე ასხურებენ მცენარეებს.

ბ) ახალი ნივრის ფოთლებსა და საყვავილე ღეროებს (200 გ) აქუცმაცებენ, ასხამენ წყალს (5 ლ) აყოვნებენ დღე-ღამის განმავლობაში და მიღებული ნაყენით ახდენენ მცენარეთა დამუშავებას მღილების წინააღმდეგ.

გ) 0,5 კგ ნივრის გასუფთავებულ და დაქუცმაცებულ კბილებს ასხამენ წყალს (10 ლ), მჭიდროდ ხურავენ ჭურჭელს და აყოვნებენ ორი დღე-ღამის განმავლობაში. შემდეგ კარგად ანჯღრევენ, უმატებენ მსხვილ სახეხზე გახეხილ კუპრის საპონს და ურევენ სრულ გახსნამდე. შესასხურებლად იღებენ ერთ ჭიქა ნაყენს 10 ლ საპნიან წყალზე, რომელშიც წინასწარ ხსნიან 20 გ იმავე საპონს.

დ) 30 გ დაქუცმაცებულ (ან ხორცსაკეპში გატარებულ) ნიორს აყოვნებენ 10 ლ წყალში ერთი დღე-ღამე. ნივრით ამუშავებენ ყვავილის ბოლქვებსაც. ამ ნაყენის გამოყენება შეიძლება კიტრსა და კომბოსტოზე მღილების საწინააღმდეგოდ.

ნავთ-საპონის ემულსია:

10 ლ წყალში ხსნიან 40 გ სარეცხ საპონს. უმატებენ 10 წვეთ ნავთს და ამ ნაზავით ორჯერ ჩამორეცხავენ მცენარეთა ტოტებსა და ღეროებს 8-10 დღის ინტერვალით (იხმარება კენკროვანი მცენარეებისა და ოთახის ყვავილების დასაცავად ფარიანებისგან).

დაავადებებთან საბრძოლველად შეიძლება სასუქების გამოყენება

მაგალითად, ვაშლისა და მსხლის ქეცის საწინააღმდეგოდ ხეებს ყვავილობის შემდეგ ასხურებენ შარდოვანას (კარბამიდი) 0,5%-იან ხსნარს (50 გრ 10 ლ 0,5%-იანი კალიუმის მარილის წყალხსნარში).

ხილის მოკრეფის შემდეგ, სრულ ფოთლცვენამდე, ვაშლისა და მსხლის კრონას ასხურებენ 5%-იან შარდოვანას (500 გრ 10 ლ წყალში), ხოლო გაზაფხულზე ხის ტანის მიდამოებში ნიადაგს ასხურებენ შარდოვანას 7%-იან ხსნარს ან კალიუმის ქლორიდის 10%-იან ხსნარს.

მავნებლებისაგან დასაცავად ვაშლისა და ალუბლის ხეებზე დაკიდეთ ბურახით სავსე ქილები და ყველა მწერი ქილებში აღმოჩნდება. კოლორადოს ხოჭოსა და მახრის მოსასპობად ნიადაგი შემოდგომაზე გადახანით კაკლის ჩამოცვენილ ფოთლებთან ერთად (4 ტომარა კაკლის ფოთოლი 100 კვ.მ-ზე).

ლოკოკინების წინააღმდეგ სავბრძოლველად კარგ შედეგს იძლევა ბაღის გარშემო მარილის დაყრა.

კოლორადოს ხოჭოს საწინააღმდეგოდ შეიძლება გულყვითელას (კალენდულა), კიტრის ფოთლის, მიწავაშლას, აბზინდას, ქრისტესისხლას და ხახვის ნარჩენების გამოყენებაც. მათ აყოვნებენ წყალში ორი-სამი დღის განმავლობაში.

ნაცრის თავიდან ასაცილებლად სრულებით არ არის აუცილებელი შხამქიმიკატების გამოყენება. გამოცდილი მებაღე სხვაგვარად მოიქცევა. ყლორტების ზომიერი გასხვლა, მცირე რაოდენობით (20-30 გ/მგ) ფოსფორითა და კალიუმით გამოკვება და აზოტის უმნიშვნელო სიჭარბის დაუშვებლობა — აი, პროფილაქტიკის მეთოდების მისი ძირითადი ასორტიმენტი.

თუ ნაცარი მაინც გაჩნდა, მაშინ შეიძლება ძროხის ნაკელის გამოყენება: 1 წილ ნაკელს 3 დღე-ღამის განმავლობაში ათავსებენ 3 წილ წყალში. შემდეგ ხსნარს აზავებენ წყლით (1:3) და წურავენ. ასხურებენ საღამოს. ძროხის ნაკელში გამრავლებული ბაქტერიები აქტიურად უმკლავდებიან ნაცარს.

უნდა გაითვალისწინოთ, რომ ჭურჭელი, რომელსაც ნაკელის ხსნარის დასამზადებლად ან შესაფრქვევად იყენებთ, არ უნდა შეიცავდეს შხამქიმიკატების უმცირეს ნარჩენებსაც კი, რომელთაც შეუძლია ბაქტერიების — ნაცრის ანტაგონისტების ზრდისა და განვითარების დათრგუნვა.

ნაცრის საწინააღმდეგოდ ასევე იყენებენ 3 გ კალიუმის პერმანგანანტს 50 გ კალიუმის ქლორიდთან ერთად (ან ძლიერი დაზიანების შემთხვევაში 100-200 გ სუპერფოსფატთან ერთად) 10 ლ წყალში.

ხის ნაცარი კალიუმის შემცველობის გამო აძლიერებს მცენარეთა იმუნიტეტს. კალიუმს დიდი რაოდენობით შეიცავს ბალახოვან მცენარეთა ნაცარი. წიწიბურასა და მზესუმზირას ნაცარი შეიცავს 35-36% კალიუმს, ხორბლისა და ჭვავის ჩალის ნაცარი — 13-17%-ს, თელისა და არყის ხისა — 10-14%-ს, ნაძვისა და ფიჭვისა 3-7%-ს. ნაცარი, კალიუმის გარდა, შეიცავს მხოლოდ 1-2% კალიუმსა და ფოსფორს და თითქმის არ შეიცავს კირს. ამიტომ ეწერ და მჟავე ნიადაგებში მხოლოდ ხის ნაცრით შეიძლება ნიადაგის მაღალი მჟავიანობის განეიტრალება.

ჯანსაღი მცენარეების გაზრდას ხელს უწყობს ნიადგში ხის ნახშირის შეტანა კარტოფილის, ყაბაყის, პატისონის ფოსოებში, მარწყვისა და კენკროვანი ბუჩქნარის დარგვისას, კიტრის, ჭარხლის, კომბოსტოს დათესვის წინ მწკრივებში შეტანა 1 კვ.მ-ზე 20-200 გ-ის დოზით, ნაცარში კალიუმის შემცველობის მიხედვით.

შავი მოცხარისა და ხურტკმელის ყვავილობის შემდეგ, ნაყოფის ფორმირების პერიოდში, ნიადაგში შეაქვთ 200-300 გ მშრალი ნაცარი და ნიადაგის ზედაპირზეც თანაბრად ანაწილებენ მას ბუჩქის ზონაში.

ნაცრის დაავადების წინააღმდეგ ბუჩქებს ასხურებენ ხის ნაცრის ნაყენს 2-3-ჯერ 8-10 დღის ინტერვალით. მშრალ ნაცარს აფრქვევენ ბოლოკის, თალგამის აღმონაცენებს ჯვაროსანი კულტურების ფოთოლრწყილების წინააღმდეგ და მარწყვისა და ბოსტნეულ კულტურათა მწკრივთაშორისებს ლოფორთქინებით დაზიანების შემთხვევაში.

მიკრობიოლოგიური ნაყენების გამოყენება წარმატებით შეიძლება მოცხარისა და სხვა კულტურათა ნაცრის წინააღმდეგ:

1) 1/3 ვედრო ძროხის ნაკელს ან ჩაშმორებულ თივას ასხამენ 3 ლ წყალს, აყოვნებენ 3 დღეს (სრულ დადუღებამდე), აზავებენ წყლით (1:3), ნაყენს წურავენ და ასხურებენ დამზადების დღეს (დამუშავებას იმეორებენ 10-12 დღის შემდეგ);
2) 9 ლ წყალს უმატებენ 1 ლ შრატს, დოს ან მოხდილ რძეს და ასხურებენ მცენარეებს შებინდებისას (ორჯერ ან სამჯერ, დაავადების განვითარების ხარისხის მიხედვით).

შესხურების დროს კარგად უნდა დასველდეს ფოთლების არა მარო ზედა, არამედ ქვედა მხარეც, სადაც მავნებლები ყველაზე ხშირად მრავლდებიან და დაავადება ვითარდება.

არ შეიძლება კამის, ოხრახუშის, ნიახურის, ქინძის, მწვანე ხახვის, სალათის, პიტნის, კომბოსტოს (თავის დახვევის შემდეგ) შესხურება.

სამუშაო ხსნარის შესხურების ნორმებია: ახალგაზრდა ხე (6 წლამდე) — 2 ლ-მდე; ნაყოფმსხმოიარე ხე — 10 ლ-მდე; მოცხარის ბუჩქი — 1.5 ლ-მდე; ხურტკმელის ბუჩქი — 1 ლ-მდე; ჟოლოს ბუჩქი — 2 ლ-მდე; მარწყვი (10 კვ.მ) — 1,5ლ-მდე; ბოსტნეული კულტურები, კარტოფილი (10 კვ.მ) — 1 ლ-მდე.

მეურნეს ნებისმიერ პრეპარატთან მუშაობისას ხშირად უხდება ვედროების, ჭიქებისა და სხვა ჭურჭლის ხმარება. ზოგიერთი ჭურჭლის დაახლოებითი ტევადობა ასეთია: 1 ვედროში ეტევა 10 ლ წყალი; 1 თხელ ჭიქაში — 250 მლ; 1 თლილ ჭიქაში 200 მლ; 1 სუფრის კოვზში — 10 მლ; 1 ჩაის კოვზში — 5 მლ. ჯაყვის წვერზე ეტევა 0,25-0,5 გ მსუბუქი ან 1-2 გ მძიმე ფხვნილი.

ავტორი: რამაზ გახოკიძე, ქიმიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი.

წყარო: აგროკავკასია

მცენარესა და ნიადაგს შორის ურთიერთმოქმედება და ურთიერთგავლენა მეტად მრავალმხრივია.

უპირველეს ყოვლისა მცენარის ზრდა-განვითარების მსვლელობასა და ინტენსივობაზე მოქმედებენ ნიადაგის ფიზიკური (სტრუქტურა, მექანიკური შედგენილობა, ტენტევადობა, ბმულობა, სიმკვრივე და ა.შ.) და ქიმიური თვისებები (ნიადაგის რეაქცია, ჰუმუსი, მარილიანობის რეჟიმი, ძირითადი საკვები ნივთიერებები და ა.შ.), აგრეთვე ნიადაგში მობინადრე მიკროორგანიზმების (ბაქტერიები, სოკოები და ა.შ) შედგენილობა და რაოდენობა.

აღსანიშნავია დედაქანის მოქმედება ნიადაგზე, რაც როგორც შედეგი გავლენას ახდენს მცენარეზეც. თავის მხრივ მცენარე აუმჯობესებს ნიადაგის სტრუქტურას, ამდიდრებს მას ორგანული ნარჩენებით, არეგულირებს აერობული და ანაერობული მიკრორგანიზმების მოქმედებას, ხელს უწყობს აზოტის დაგროვებას და სხვ.

მცენარის ორგანიზმი 75-ზე მეტ ქიმიურ ელემენტს შეიცავს, რომელთაგან 16 აბსოლუტურად აუცილებელია მცენარის ზრდა-განვითარებისა და სიცოცხლისუნარიანობისათვის. ესენია: ორგანოგენული ელემენტები – ნახშირბადი, ჟანგბადი, წყალბადი და აზოტი; ნაცრის ელემენტები –ფოსფორი, კალიუმი, კალციუმი, მაგნიუმი, რკინა და გოგირდი; მიკროელემენტები – ბორი, მანგანუმი, სპილენძი, თუთია, მოლიბდენი და კობალტი.

ამ ელემენტებიდან სამს – ნახშირბადს, ჟანგბადსა და წყალბადს, რომელთა წილად მოდის მცენარის მშრალი მასის 93,5%, მცენარე ღებულობს ჰაერიდან და ნიადაგიდან წყალთან ერთად.

აზოტის – მცენარის  კვებისათვის ერთერთი უმნიშვნელოვანესი ელემენტის _ ძირითად წყაროს წარმოადგენს ნიადაგის ორგანული ნივთიერებები, აგრეთვე შესაბამისი ბაქტერიების მიერ ფიქსირებული ჰაერის აზოტი.

წლის განმავლობაში ბალახოვანი მცენარეების და ნიადაგში მობინადრე ცოცხალი ორგანიზმების კვდომის განუწყვეტელ პროცესთან და ორგანული შენაერთების დაგროვებასთან ერთად მიმდინარეობს მათი მინერალიზაცია მცენარისათვის შესათვისებელი აზოტის ფორმების –  ამონიუმის და ნიტრატების – წარმოქმნით.

ყველა საჭირო საკვებ ნივთიერებებს მცენარე შთანთქავს ნიადაგის ხსნარიდან ადვილად ხსნადი მარილების სახით. მცენარისათვის საჭირო ამ ელემენტების ძირითადი ნაწილი ნიადაგში უხსნად, მცენარისათვის ძნელად შესათვისებელი ან შეუთვისებელი შენაერთებით და ნივთიერებებითაა წარმოდგენილი.

ეს უხსნადი ორგანული და მინერალური შენაერთები საკვები ნივთიერებების სამარაგო ფონდს წარმოადგენენ, რომლებიც ქიმიური და ბიოლოგიური პროცესების ზეგავლენით თანდათანობით გადადიან ხსნად, მცენარისათვის ადვილად შესათვისებელ ფორმაში. ნაცრის ელემენტების დაგროვება სწარმოებს ნიადაგის მინერალური ნაწილის გამოფიტვის, ან ორგანული ნივთიერებების მინერალიზაციის შედეგად.

სხვადასხვა ბოტანიკურ-სამეურნეო ჯგუფის მცენარეები ოპტიმალური ზრდა-განვითარებისათვის საკვები ელემენტების მიმართ განსხვავებულ მოთხოვნილებას ამჟღავნებენ.

ასე, მაგალითად, მარცვლოვანი ბალახები მაღალი მოსავლის მისაღებად დიდი რაოდენობით აზოტს საჭიროებენ, რომელიც ნიადაგში ამონიუმის მარილების ან ნიტრატების ფორმით უნდა იყოს. პარკოსანი ბალახები კი, რომლებიც თვითონ ითვისებენ ატმოსფერულ აზოტს აზოტმაფიქსირებელი ბაქტერიების საშუალებით, პირველ რიგში ფოსფორსა და კალიუმს მოითხოვენ.

განსხვავებულია ერთი და იგივე მცენარის მოთხოვნილება საკვებ ელემენტებზე ვეგეტაციის სხვადასხვა ფაზაში. ასე, მაგალითად, მარცვლოვანი ბალახები დათესვიდან ბარტყობამდე უფრო მეტად ფოსფორს საჭიროებენ, ბარტყობის ფაზაში – აზოტს, აღებისას-უპირატესად კალიუმს.

საკვები ნივთიერებების მიმართ მოთხოვნილების მიხედვით მცენარეები სამ ძირითად ჯგუფად იყოფა: ა) მცენარეები, რომლებიც ეგუებიან მწირე ნიადაგებს, ე.წ. ოლიგოტროფები; ბ) მცენარეები, რომლებიც მხოლოდ ნოყიერ, მდიდარ ნიადაგებზე ხარობენ, ე.წ. ეუტროფები; გ) მათ შორის გარდამავალი, საშუალო ნოყიერების ნიადაგზე მოზარდი მცენარეები, ე.წ. მეზოტროფები.

მწირი ნიადაგებისათვის დამახასიათებელია ისეთი ბალახები, როგორიცაა ჩვეულებრივი ნამიკრეფია, ძიგვა, ორსახლა ბუსუსტანა, კურდღლის ბალახი, ჩვეულებრივი მანანა და სხვ.

საშუალო ნაყოფიერების ნიადაგებზე გვხვდება ბუნებრივ საკვებ სავარგულებზე გავრცელებული მარცვლოვანი და პარკოსანი მცენარეების უმრავლესობა – მდელოს ტიმოთელა, სათითურა, მდელოს წივანა, უფხო შვრიელა, ლურჯი იონჯა, მდელოს (წითელი) სამყურა, მხოხავი (თეთრი) სამყურა და მრავალი სხვა.

საკვები ნივთიერებებით მდიდარ ნიადაგებს მოითხოვენ სოსნოვსკის დიყი, ორსახლა ჭინჭარი, ველური კანაფი, თესლფოთოლა ქაფურა, მამულა, მარიამსხალა და სხვ.

მცენარის უნარი გამოიყენოს ნიადაგში არსებული აზოტი, ნაცრის ელემენტები და სხვა საკვები ნივთიერებები დამოკიდებულია უპირველეს ყოვლისა მისი ფესვთა სისტემის განვითარების ხარისხზე: რაც უფრო მძლავრი და განშტოებულია ფესვთა სისტემა, რაც უფრო დიდია ფესვების შემწოვი ზედაპირი, მით უფრო სრულად შეუძლია მცენარეს გამოიყენოს ნიადაგში არსებული მისთვის აუცილებელი მაკრო და მიკროელემენტები.

ამასთან დაკავშირებით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ ფესვების როლი, რომლებიც განლაგებულია ნიადაგის ორგანული ნივთიერებებით მდიდარ ზედა ფენაში, სადაც ამ ნივთიერებების მინერალიზაციის შედეგად წარმოიქმნება აზოტის, ფოსფორის და სხვა ელემენტების მცენარისათვის შესათვისებელი ფორმები.

ყურადსაღებია აგრეთვე საკვები ბალახების ცალკეული სახეობების ფესვთა სისტემათა განსხვავებული უნარი გამოიყენონ მინერალური აზოტის, ფოსფორის, კალიუმის და სხვა ელემენტების ნაერთების ერთი და იგივე და სხვადასხვა ფორმები, ასევე ნიადაგის ორგანულ ნივთიერებებში არსებული აზოტი და ნაცრის ელემენტები.

ასე, მაგალითად, მარცვლოვანები უკეთ იყენებენ კალიუმის ნიადაგში არსებულ შესათვისებელშენაერთებს, ვიდრე პარკოსნები; ზოგიერთი პარკოსანი (ხანჭკოლა) კარგად იყენებს ძნელად შესათვისებელ ფოსფატებს, რის უნარსაც მარცვლოვანები მოკლებულია.

განსაკუთრებული ეკოლოგიური მნიშვნელობა აქვს მდელოს მცენარეების აზოტით უზრუნველყოფას. მდელოს ბალახებისათვის აზოტის წყაროს წარმოადგენს ატმოსფერული და სხვა წყალი, ნიადაგში არსებული აზოტი, მიკროორგანიზმების მიერ ფიქსირებული ატმოსფერული აზოტი, პირუტყვის მიერ გამოყოფილი ექსკრემენტები და სასუქები.

აზოტის ჩამოთვლილ წყაროებს შორის მეტად უმნიშვნელოა ატმოსფერული წყლები და განსაკუთრებით მცირე კი ნიადაგის ტენი და გრუნტის წყლები. რამდენამდე მეტი აზოტი შემოაქვს მდელოებზე ნაღვარევ წყლებს, მითუმეტეს წვრილმიწა, ორგანული ნივთიერებებით მდიდარი ლამის დალექვისას, აგრეთვე სავარგულის მორწყვისას ჩამდინარე წყლებით.

აზოტის დიდ რაოდენობას აგროვებენ ნიადაგში მიკროორგანიზმები აზოტის ფიქსაციის შედეგად (პარკოსნების კოჟრის ბაქტერიები, ნიადაგში ბინადარი აზოტისფიქსატორები).

ცნობილია, რომ მდელოს მცენარეებისათვის მისაწვდომი აზოტი ნიადაგში წარმოდგენილია ამონიური და ნიტრატული ფორმით, ამიტომ მცენარეთა იმ სახეობებს, რომლებსაც უნარი აქვთ უფრო სრულად გამოიყენონ ამონიური აზოტი, გარკვეული უპირატესობა აქვთ იმავე მცენარეულ თანასაზოგადოებაში წარმოდგენილ  და ნიტრატულ კვებას შეხამებულ სახეობებთან შედარებით.

მცენარისათვის მისაწვდომი მინერალური აზოტის შემცველობა ნიადაგში საკმაოდ მცირეა და 100 გ მშრალ ნიადაგში 5-20 მგ ფარგლებში მერყეობს, მ.შ. ნიტრატების რაოდენობა 100 გ მშრალ ნიადაგში 1 მგ არ აღემატება. ამასთან საძოვრის ნიადაგში ზოგჯერ 3-4 ჯერ მეტი მინერალური აზოტია, ვიდრე სათიბებზე, იგი მეტად არათანაბრადაა განაწილებული და ექსკრემენტების გამოყოფის ადგილებზე 600-700 მგ-მდე დიდდება (100 გ მშრალ ნიადაგში).

ამით არის განპირობებული ასეთ ლოკალურ ადგილებზე ბალახის გადახრუკვა და ამიაკის აქროლება. ამონიუმის და ნიტრატების მცენარის მიერ შეთვისებული რაოდენობის აღდგენა ნიადაგში წარმოებს ამონიფიკაციის და ნიტრიფიკაციის პროცესების ხარჯზე, რომლებიც სხვადასხვა ინტენსივობით მიმდინარეობენ, ხოლო წარმოქმნილი ამონიუმი და ნიტრატები სწრაფად შთაინთქმება ხოლმე მცენარეების მიერ.

უნდა გვახსოვდეს, რომ ნიტრატების მცირე რაოდენობა ნიადაგში ამონიუმთან შედარებით განპირობებულია არა მარტო მცენარეების მიერ მათი უფრო სწრაფი შთანთქმით, არამედ იმითაც, რომ ამონიფიკაცია მიმდინარეობს ეკოლოგიური თვისებებით საკმაოდ განსხვავებული მრავალი სახეობის მიკროორგანიზმების ცხოველმოქმედების შედეგად და ხორციელდება ეკოლოგიური პირობების უფრო ფართო ფარგლებში, ვიდრე ნიტრიფიკაცია.

ამონიფიკაცია წარმოებს როგორც აერობულ, ასევე ანაერობულ პირობებში ლპობის ბაქტერიების, აქტინომიცეტების და ობის სოკოების მიერ. მათი ცხოველმოქმედების შედეგად გამოიყოფა ამიაკი, რომლის მცირე ნაწილი ნეიტრალდება ნიადაგში ორგანული და არაორგანული მჟავებით; ამ პროცესების შედეგად წარმოქმნილ ამონიუმის მარილებს ითვისებენ უშუალოდ მცენარეები (ან მიკროორგანიზმები), ხოლო ნაწილის დაჟანგვით მიიღება  ნიტრატები.

ნიტრიფიკაციაში, რომელიც მხოლოდ აერობულ პირობებში მიმდინარეობს, მონაწილეობენ ბაქტერიების სახეობათა შეზღუდული რიცხვი-უმეტესად Nitrosomonas, რომლებიც განაპირობებენ ამონიუმის დაჟანგვას ნიტრიტებად და Nitrobacter, რომელთა მეშვეობითაც წარმოებს ნიტრიტების დაჟანგვა ნიტრატებად.

ნიადაგში წარმოქმნილი ნიტრატები შთაინთქმება მცენარეთა მიერ, ამასთან მათი ნაწილი შესაძლებელია გამოირეცხოს ნიადაგ-გრუნტის წყლის ზედაპირთან ახლო განლაგებულ ტენიან ნიადაგებზე, ან ხანგრძლივი წვიმიანი პერიოდის დროს. გასათვალისწინებელია, რომ ნიტრატების ნაწილი დენიტრიფიკაციის შედეგად გარდაიქმნება მოლეკულურ აზოტად.

აზოტის მიმართ მეტი მოთხოვნილებით ხასიათდებიან მაღალი კოინდარი, სათითურა, მდელოს მელაკუდა, მხოხავი ჭანგა, მრავალწლოვანი კოინდარი, ჩვეულებრივი თივაქასრა, ტყის ჭყიმი, პონტიური დიყი, ბლაგვფოთლა ღოლო და სხვ.

აზოტის მიმართ მცირე მოთხოვნილებებით გამოირჩევიან ცხვრის წივანა, სწორმდგომი ძიგვა, ცისფერი ისლი, ორსახლა ბუსუსტანა, მონაცისფრო ისლი, შებუსული ხარნუყა, ეწრის გვიმრა, ოთხფურცელა, მარწყვა ბალახი და სხვ.

მცენარეთათვის მისაწვდომი ფოსფორით ღარიბ ნიადაგებზე კარგად ხარობს ძიგვა, ცხვრის წივანა, ჩვეულებრივი ნამიკრეფია, საშუალო ცახცახა, მინდვრის გვირილა, მახრჩობელა, შავი ისლი.

ფოსფორით მდიდარ ნიადაგებს მოითხოვენ მხოხავი ჭანგა, მდელოს მელაკუდა, თელისფოთოლა ქაფურა, მდელოს ნემსიწვერა და სხვ. კალიუმით მდიდარ ნიადაგებისათვის დამახასიათებელია სათითურა, ქაჩალი ისლი, ჭაობის ენდრონიკა, სვიისებრი იონჯა. იმ ნიადაგებზე, რომლებიც მცენარისათვის მისაწვდომი კალიუმის სიმცირეს განიცდიან, გვხვდება წითელი წივანა, მახრჩოებელა, ძიგვა, ყვითელთავთა, ჩვეულებრივი გობის ცხვირა და სხვ.

ნიადაგის მჟავიანობის და ტუტიანობა

ნიადაგის მჟავიანობის და ტუტიანობის მიმართ  მდელო-საძოვრულ მცენარეებს რამდენამდე განსხავავებული დამოკიდებულება აქვთ, თუმცა ნიადაგის რეაქცია, ისევე როგორც ფუძეებით და საკვები ნივთიერებებით უზრუნველყოფა, არ ახდენს ისეთ მძლავრ გავლენას მდელოს ბალახნარზე, როგორც ეს სახნავ მიწებზე აღინიშნება.

ცნობილია, რომ ნიადაგის რეაქცია შეიძლება იყოს მჟავე (pH 6,7-ზე ნაკლები) ნეიტრალური (pH 6,7-7,0-ის ფარგლებში) და ტუტე (pH 7-ზე მეტი). მდელოს მცენარეულობის ცალკეული სახეოებები ნიადაგის რეაქციის მიმართ არაერთგვაროვან დამოკიდებულებას იჩენენ;

მჟავე ნიადაგებზე კარგად ხარობს სწორმდგომი ძიგვა, კორდის მახრჩობელა, კოკომჟავა, ოთხფურცელა მარწყვა ბალახი, პატარა ხრიალა, მონაცრისფრო ისლი და სხვ.

ტუტე რეაქციის მქონე ნიადაგებისათვის დამახასიათებელია მლაშე გლერტა, ძირტკბილა, შოროქნის ცოცხი და სხვ.

მაღალყუათიანი, საკვებად ძვირფასი მარცვლოვანი და პარკოსანი ბალახების დიდი უმრავლესობა მოსავლის მაქსიმუმს ბუნებრივ და ნათეს სათიბ-საძოვრებზე იძლევა ნიადაგის ოდნავ მჟავე რეაქციის (pH 6,0-6,5) დროს, ცხადია ყველა სხვა ფაქტორის ნორმის ფარგლებში უზრუნველყოფის პირობებში.

ამ ბალახების საკმარისად მაღალი მოსავლის მიღება შეიძლება წყლის, მინერალური კვების ელემენტების და სხვა პირობების ოპტიმალური პარამეტრების ფონზე pH-ის უფრო ფართო ფარგლების (5,7-7,5) დროსაც. ამით არის გაპირობებული მჟავე ნიადაგებზე კირის შეტანის აუცილებლობა და ეფექტურობა. ასე მაგალითად, იონჯის თივის მოსავალი მჟავე ნიადაგებზე კირის სხვადასხვა ნორმით შეტანით ასეთგვარად იცვლებოდა: pH 5,3 – მოსავალი 2,7ტ/ჰა, pH 0,57_4,5 ტ/ჰა, pH 0,6_5,9 ტ/ჰა, pH 0,65_6,5 ტ/ჰა.

აღსანიშნავია, რომ აღმონაცენი უფრო მგრძნობიარეა ნიადაგის რეაქციის მიმართ, ვიდრე ზრდასრული მცენარე. ამით აიხსნება ის ფაქტი, რომ კირის შეტანა გაცილებით უფრო ეფექტურია გამდელოებისას ბალახის თესვის წინ, ვიდრე ჩამოყალიბებული ბალახნარის მქონე ბუნებრივ მდელოზე.

ტუტე რექაციის მქონე ნიადაგები, რომლებსაც მნიშვნელოვანი ფართობი უკავიათ გვალვიან რაიონებში, უმთავრესად დამლაშებული, ბიცი და ბიცობი ნიადაგებით არის წარმოდგენილი. ასეთ ნიადაგებზე გავრცელებულია ჰალოფიტები მცენარეები, რომლებიც ეგუებიან ნიადაგის დამლაშებას. საქართველოში დამლაშებული ნიადაგები ზამთრის საძოვრებზეა წარმოდგენილი, ძირითადად უწრეტ და სუსტი წყალწრეტის დაბლობ-ვაკეებზე (ალაზნის ვაკე, ლაკბე, ჩათმა), დახრილ ვაკეებზე (ელდარი, ტარიბანა, სოღანლუღი და სხვ.). ჰალოფიტებიდან აქ ფართოდ არის წარმოდგენილი მლაშე გლერტა, ჩარანი, ხურხუმო, ყარღანი, იალღუნი, ავშანი, წითელწვერა და მრავალი სხვ.

უდაბნოს და ნახევრად უდაბნოს ბუნებრივ საკვებ სავარგულებზე, აგრეთვე ზღვის, ტბების და მდინარეების ნაპირებზე, მოძრავ (ბარხანები) და უძრავ ქვიშრობებზე გავრცელებულია მცენარეთა განსაკუთრებული ჯგუფი ე.წ. ფსამოფიტები.

მათ აქვთ ღეროებზე ყლორტების და დამატებითი ფესვების განვითარების უნარი, ახასიათებთ მთავარი ფესვის ინტენსიური ზრდა, დატოტვა, გრძელი ფესვები და ფესურები, რომლებიც სწრაფად აღწევენ ნიადაგის დატენიანებულ ჰორიზონტს და სიღრმეში 4-5 მეტრამდე, ხოლო ჰორიზონტალურად 10-20 მეტრამდე იზრდებიან.

ფსამოფიტების უმრავლესობის ფოთოლი წვრილი, ძლიერ რედუცირებულია, ზოგიერთ მათგანს ფოთოლი საერთოდ არ გააჩნია. საქართველოში ფსამოფიტები გავრცელებული არიან ნახევრად უდაბნოში, ზოგიერთი ტბის, წყალსაცავის და მდინარის ნაპირებზე. მათ მიეკუთვნება ქვიშრობის ისლი, ამობურცული ისლი, ფრთისებრი სელინი, უძრავ ქვიშრობებზე-ციმბირული კაპუეტა, გიგანტური ელიმუსი, წითელწვერა, ავშანი და სხვ.

ნიადაგის საჰაერო რეჟიმი

ნიადაგის საჰაერო რეჟიმს, ე.ი. ნიადაგში ჰაერის რაოდენობასა და შედგენილობას, როგორც უშუალო, ასევე არაპირდაპირი გავლენა აქვს საკვები სავარგულების მცენარეებზე. ეს განპირობებულია იმით, რომ ნიადაგის ჰაერი მცენარეთა უმრავლესობისათვის და ნიადაგში მობინადრე ორგანიზმებისათვის ჟანგბადის ძირითადი წყაროა, რომელიც საჭიროა აგრეთვე თესლის გაღივებისათვის.

მხედველობაში მისაღებია ისიც, რომ ნიადაგის ჰაერში გოგირდწყალბადის, ნახშირორჟანგის და ზოგჯერ მეთანის შემცველობამ შესაძლოა მიაღწიოს ისეთ რაოდენობას, რომელიც შეაჩერებს, ან მთლიანად გამორიცხავს ბალახოვანი მცენარეების ზოგიერთი სახეობის ცხოველმოქმედებას, თესლის გაღივებას, უარყოფითად იმოქმედებს ბაქტერიების რამდენიმე ჯგუფსა და ნიადაგში მობინადრე ცხოველებზე.

ჰაერის ნაკლებობა ნიადაგში განაპირობებს აგრეთვე ნიადაგის ქიმიური თვისებების ცვლილებებს. ატმოსფეროს ჰაერთან შეადარებით ნიადაგის ჰაერი უფრო მდიდარია წყლის ორთქლით, მნიშვნელოვნად მეტს შეიცავს ნახშირორჟანგს და რამდენამდე ნაკლებს ჟანგბადს.

ნიადაგში არსებული ჰაერის რაოდენობა დამოკიდებულია ნიადაგის ფორიანობასა, ფორების მოცულობასა და წყლით მათი შევსების დონეზე.

ანაერობიოზის  (უჟანგბადობის) პირობებში შენელებულია მცენარეთა მკვდარი ნაწილების მინერალიზაცია, არ წარმოებს ნიტრიფიკაცია, ნახშირორჟანგის ნაცვლად წარმოიქმნება მეთანი, ნიადაგში არსებული არაორგანული ნივთიერებების მინერალიზაციის შედეგად წარმოქმნილი სულფატები გარდაიქმნებიან გოგირდწყალბადად. რკინისა და მანგანუმის ჟანგები გადადიან ზეჟანგებში, რასაც ნიადაგის გალებება მიჰყვება, ხოლო რკინის ზეჟანგს და ორვალენტიან მანგანუმს კი ტოქსიკური თვისებები გააჩნია. ჟანგბადის ნაკლებობა მკვეთრად აფერხებს ფესვის ზრდას, აერობული მიკროორგანიზმების სიცოცხლისუნარიანობას.

სათიბ-საძოვრებზე გავრცელებული ბალახების სხვადასხვა სახეობა არაერთგვაროვან დამოკიდებულებას ამჟღავნებს ნიადაგის ჰაერაციის მიმართ. საკვებად ძვირფასი თითქმის ყველა მცენარე მოსავლის მაქსიმუმს იძლევა კარგი აერაციის მქონე ნიადაგებზე. უფრო მეტად მომთხოვნი ამ მხრივ არიან ფესურიანი მარცვლოვანები (თეთრი ნამიკრეფია, მხოხავი ჭანგა, წითელი წივანა, უფხო შვრიელა, მდელოს მელაკუდა და სხვ).

ამავე დროს ზოგიერთი ბალახი ფესვებში უჯრედშორისების მძლავრი სისტემის განვითარების გამო კარგად ეგუება ცუდად აერირებულ ტენიან ნიადაგს. მათ მიეკუთვნება მკვრივბუჩქიანი მარცვლოვანები (ჭრელი და ცხვრის წივანა, ძიგვა, ლესინგის ვაციწვერა, კეწეწურა, მახრჩობელა და სხვ), აგრეთვე წყლის მოყვარული ჭაობის მცენარეები (ლერწამი, ლელქაში, ლელი და სხვ).

ი. სარჯველაძე / ინტენსიური მიწათმოქმედება/

წყარო: ჟურნალი აგრარული საქართველო agronews.ge

მცენარეთა მინერალური კვების ელემენტები

ნორმალური კვება არის ყველა ცოცხალი ორგანიზმის ზრდისა და განვითარების საფუძველი.

ნიადაგში საკვები ნივთიერებების ნაკლებობა ან სიჭარბე იწვევს მცენარის განსაზღვრული ფუნქციების დარღვევას, რომელიც ვლინდება სხვადასხვა პათოლოგიურ პროცესში.

საკვები ნივთიერებების ნაკლებობის ან სიჭარბის გავლენა განისაზღვრება ორი გარემოებით:

1) ერთი საკვები ელემენტის ნაკლებობაც კი გავლენას ახდენს მცენარის ნორმალურ ზრდაზე და სხვა რომელიმე ელემენტის სიჭარბე ვერ შეცვლის მის ფუნქციას.

2) ყველა საკვები ელემენტი უნდა იყოს არა მარტო საკმაო რაოდენობით, არამედ მათ შორის უნდა იყოს განსაზღვრული თანაფარდობა.

მცენარისათვის მნიშვნელობა აქვს აგრეთვე იმას, თუ რა ფორმით იმყოფება ნიადაგში საკვები ნივთიერებები, რადგან დადგენილია, რომ მცენარე შეითვისებს მხოლოდ განსაზღვრულ ფორმაში მყოფ საკვებ ნივთიერებებს.

თუ ისინი არსებობენ სხვა ფორმით, მაშინ ისინი მცენარისათვის მიუწვდომელია მანამ, სანამ ისინი ნიადაგის მიკროორგანიზმების ან სხვა ფაქტორების მოქმედებით არ გადავლენ შესათვისებელ ფორმაში.

ამიტომ, მცენარემ აუცილებელი ელემენტის ნაკლებობის სიმპტომი შეიძლება გამოავლინოს მაშინაც, როდესაც ეს ელემენტი არის ნიადაგში მცენარისათვის მიუწვდომელი ფორმით.

მცენარის ფესვების მიერ მინერალური კვების ელემენტების შთანთქმის უნარზე გავლენა შეიძლება მოახდინოს ნიადაგის ხსნარის pH-ის ცვლილებამ, ასევე ელემენტთა ანტაგონიზმმა, რომლის დროსაც ერთი ელემენტი ამუხრუჭებს სხვა ელემენტის შთანთქმას (მაგ. კალციუმი ამუხრუჭებს კალიუმის შთანთქმას).

მინერალური კვების ნივთიერებები ფესვების მიერ შთაინთქმება წყალში გახსნილი სახით, წინააღმდეგ შემთხვევაში შესაძლებელია ტოქსიკური ეფექტი.

საკვები ნივთიერებების დეფიციტი წარმოიშვება ზოგჯერ სხვადასხვა ტიპის ნიადაგებში, განსაზღვრული ამინდის პირობებში. მაგალითად, ადვილად ხსნად ფორმაში მყოფი ელემენტები სილნარი ნიადაგებიდან ძლიერი წვიმების დროს ირეცხება.

ნიადაგის მიკროორგანიზმებმა, განსაკუთრებით ბაქტერიებმა, შეიძლება შეცვალონ მცენარისათვის საკვები ნივთიერებების შეთვისების უნარი. საერთოდ ბაქტერიები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ მთელი რიგი ელემენტების შეთვისების საქმეში.

მინერალური კვების ამა თუ იმ ელემენტის ნაკლებობის სიმპტომები შეიძლება გამოვლინდეს მცენარის ყველა ორგანოზე. უმეტესად ისინი ტიპიურია, მაგ რამ ზოგჯერ განსხვავებული (ამ შემთხვევაში დაავადების მიზეზის დადგენა რთულია). ხშირად ასეთი სიმპტომები ჰგავს სხვა არაპარაზიტული ფაქტორებით გამოწვეულ ან სოკოებით, ბაქტერიებით და ვირუსებით გამოწვეულ სიმპტომებს.

ზოგჯერ ერთმანეთის მსგავსი სიმპტომები შეიძლება გამოწვეული იყოს მინერალური კვების სხვადასხვა ელემენტების დეფიციტით. ამავე დროს, ერთი და იგივე ელემენტის ნაკლებობამ შეიძლება გამოიწვიოს მცენარის სხვადასხვა სახეობაზე სხვადასხვა სიმპტომები.

აზოტის, ფოსფორის და მაგნიუმის ნაკლებობა საწყის ეტაპზე ვლინდება მცენარის ქვედა ფოთლებზე და ვრცელდება შემდგომ ზევით მაშინ, როდესაც კალციუმის, სპილენძისა და ბორის ნაკლებობის სიმპტომები იწყება მცენარის ახალგაზრდა ნაწილებიდან და ვრცელდება ხნიერ ნაწილებზე.

ამ ელემენტების მოთხოვნილების შესაბამისად, სხვადასხვა ელემენტების ნაკლებობამ შეიძლება გამოიწვიოს ქლოროზი, დაწინწკვლა, არანორმალური პიგმენტაცია, ნაადრევი დაბერება, ნეკროზი, ტოტების კვდომა, ფოთლებისა და ფესვების ზრდის შეჩერება, დეფორმაცია, მარცვლოვანთა ჩაწოლა და სხვ.

მთლიანობაში, შეიძლება ითქვას, რომ მინერალური კვების ელემენტების ფუნქციები დაკავშირებულია უჯრედის შიგთავსის ოსმოსური წნევის, მისი pH-ის და ციტოპლაზმატური მემბრანის გამჭოლვადობის ცვლილებებთან. ეს ელემენტები შედიან ასევე უჯრედის კედლისა და პროტოპლაზმის შემადგენლობაში. გარდა ამისა, ისინი თამაშობენ მნიშვნელოვან როლს ფერმენტების აქტივობაში.

მცენარის ნორმალური ზრდა-განვითარებისთვის, გარდა ნახშირბადის(C), წყალბადის (Н) და ჟანგბადისა(O) საჭიროა მაკრო და მიკრო ელემენტები:

მცენარეს ესაჭიროება დიდი რაოდენობით მაკროელემენტები: აზოტი(N), ფოსფორი(P), კალიუმი(K), კალციუმი(Ca) და სხვა; ხოლო მიკროელემენტებზე: მაგნიუმი(Mg). რკინა (Fe), სპილენძი(Cu), თუთია(Zn), მოლიბდენი(Mo), ბორი(B). მანგანუმი(Mn), ნატრიუმი (Na) და სხვა მცენარის მოთხოვნილება მცირეა.

თითოეული ელემენტის ნაკლებობას შეუძლია გამოიწვიოს მცენარის შესაბამისი დაავადება. დაავადების გამომწვევი მიზეზი შეიძლება იყოს აღნიშნული ელემენტების სიჭარბეც. მცენარის ოპტიმალური განვითარებისათვის აუცილებელია საკვები ნივთიერებების განსაზღვრული ბალანსი. ბალანსის პირობების გარკვევა წარმოადგენს მემცენარეობის ერთ-ერთ ძირითად პრობლემას.

სხვადასხვა სახეობის მცენარეები მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან თავისი მოთხოვნილებით მაკრო და მიკროელემენტების მიმართ, ასევე მათ მიმართ ამტანობით. ამიტომ, თუ მცენარის ერთ სახეობაზე ამა თუ იმ ელემენტის ნაკლებობა ან სიჭარბე შესამჩნევია, სხვა სახეობაზე ის არ აღინიშნება.

მცენარის არაბალანსირებული კვება შეიძლება გახდეს მისი პარაზიტული დაავადებისადმი მიმღებიანობის გაზრდის მიზეზი. მაგ., ფიტოფტოროზი ძლიერ აავადებს კარტოფილს მაგნიუმით ღარიბ ნიადაგებზე აზოტის სიჭარბის პირობებში.

მინერალური კვების ელემენტების ნაკლებობის შევსება ნიადაგში ხდება სასუქების შეტანით. მაკროელემენტები შეაქვთ საკმაო რაოდენობით, ხოლო მიკროელემენტები მცირე რაოდენობით (რამდენიმე კილოგრამი 1ჰა-ზე), ამ უკანასკნელს ურევენ ჩვეულებრივ სასუქებს ან თესლს, ან ვეგეტაციის განმავლობაში ხდება ფესვგარეშე გამოკვება შესხურების გზით.

შესხურების შემთხვევაში დაცული უნდა იქნას სამუშაო ხსნარის განსაზღვრული კონცენტრაცია. ამისათვის აუცილებელია ნიადაგისა და მცენარეული მასალის წინასწარი ანალიზი. შესხურების დროს აუცილებელია სიფრთხილე რომ არ მოხდეს  ფიტოტოქსიკური ეფექტი, რომელიც შეიძლება გამოწვეული იყოს სამუშაო ხსნარის მაღალი კონცენტრაციით ან შეუფერებელ დროს შეწამვლით. აღნიშნული ღონისძიებები მაღალეფექტური რომ იყოს, ამისათვის საჭიროა ვიცოდეთ თუ რა რაოდენობით იმყოფება მცენარისათვის აუცილებელი ელემენტები ნიადაგში.

მაგრამ, უნდა ითქვას, რომ მინერალური კვების ელემენტების სიჭარბე იშვიათად აღინიშნება და პრაქტიკულად გვხვდება კვების ან მისი ცალკეული ელემენტების ნაკლებობა.

ავტორი: შაქრო ყანჩაველი

წყარო: ჟურნალი აგრარული საქართველო agronews.ge

მშობიარობის გავლენა დედა პირუტყვისა და ახალშობილის ჯანმრთელობაზე

 

მშობიარობა არის მოვლენა, რომლის შედეგად იბადება ნაყოფი (ხბო) და გამოიყოფა პლაცენტა (მომყოლი).

მშობიარობა ნორმალური ფიზიოლოგიური პროცესია, თუ ცხოველი ამისთვის მზად არის, მაგრამ, როგორც პრაქტიკა გვიჩვენებს, სამწუხაროდ, ფურების და დეკეულების ძირითადი ნაწილი მოუმზადებელი ხვდება ამ პროცესს. ეს განპირობებულია ცხოველთა მეპატრონეების დაბალი ცოდნით და არასწორი ქმედებებით ცხოველთა მოვლა-შენახვის და ვეტერინარული მომსახურების დროს.

უნდა ვიცოდეთ, რომ ფურების და დეკეულების მზადება მშობიარობისთვის იწყება მაკეობის დასაწყისამდე. მიუხედავად ამისა, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მშრალობის პერიოდის სწორად წარმართვას.

მშრალობის პერიოდში ჩატარებული სრულფასოვანი ღონისძიებები დიდად უწყობს ხელს მშობიარობის წარმატებულად ჩატარებას. იბადება კარგად განვითარებული და ჯანმრთელი ხბო, დედა პირუტყვი კი მზად (პირველ რიგში ჯანმრთელად) ხვდება ლაქტაციის დაწყებას და მომავალ დაგრილობას.

მშობიარობისთვის მზადების მთავარი ნიშნებია:

— ცურის მოცულობაში მნიშვნელოვანი მომატება

— მენჯის კვანძების მოდუნება (შესუსტება) და ძვლების გაშლა (რომელიც გამოხატულია კუდის ძირში ფოსოების წარმოშობით)

— საშვილოსნოს ყელის საცობის (ლორწოვანი კვანძის)გამოყოფა (უტყუარი ნიშანი, რომ რამოდენიმე დღეში მშობიარობა დაიწყება)

ფურების 63% -ში მშობიარობა მიმდინარეობს ღამე, საღამოს 18 საათიდან დილის 6 საათამდე, უფრო სწორად შუაღამეს. 41% ცხოველებს მშობიარობა ეწყება 12 საათიდან, რაც განპირობებულია იმით, რომ ამ დროს გარე გამღიზიანებლები ნაკლებია და საშვილოსნოდან მომდინარე იმპულსები ადვილად გადაეცემა თავის ტვინს.

მშობიარობა ფურებში ძირითადად მიმდინარეობს მწოლიარე მდგომარეობაში, იშვიათად მდგომარე პოზაში.

მშობიარობის დროს მთავარი ფიზიოლოგიური სტადიებია:

  1. საშვილოსნოს ყელის გახსნა და ნაყოფის მიერ სამშობიარო პოზის დაკავება,
  2. საშვილოსნოს შეკუმშვები ნაყოფის გამოსადევნად,
  3. სანაყოფო გარსის (მომყოლის) მოცილება,

პირველ სტადიაში: იხსნება საშვილოსნოს ყელი, რომელსაც სცილდება ბუნებრივი ლორწოვანი საცობი. ნაყოფი იწყებს მოძრაობას და ღებულობს სწორ სამშობიარო პოზას (ნორმაში ნაყოფი მოდის წინა კიდურებით და მათზე დადებული თავით ან მენჯით უკანა კიდურები გაშლილია და მათ შორის მოთავსებულია კუდი). აღნიშნული სტადია გრძელდება 2 საათი. ძროხა ამ დროს შეიძლება იკვებებოდეს ნორმალურად, მაგრამ ეტყობა მოუსვენრობა. ყოველ 5 წუთში ერთხელ უვითარდება ჭინთვები, რომლის დროსაც ცხოველი ზურგს მაღლა წევს. ამ ფაზაში იკუმშება საშვილოსნო და მისგან გამოიტყორცნება პირველი სანაყოფო ბუშტი, რითაც თანდათან აფართოებს საშვილოსნოს ყელს. პირველი სანაყოფე ბუშტი საშოდან გადმოეკიდება გარეთ, რომელიც ეხება ცხოველის კუდს, უკანა ტანს და ქვეშსაფენს (ხშირად დასვრილს და დაინფიცირებულს მიკროორგანიზმებით). ბოლოს პირველი ბუშტი სკდება და იღვრება ყვითელი სითხე. ამ დროს თუ არ არის დაცული სანიტარული ნორმები საშოში ხვდება ანთების გამომწვევი და ჩირქმბადი მიკროორგანიზმები.

პირველი სანაყოფე ბუშტის ადრეული გახეთქვა არ შეიძლება, რადგან ის (როგორც აღნიშნული იყო) აწვება საშვილოსნოს კედლებს და აფართოებს მათ.

მეორე სტადიაში ცხოველი შეიძლება დაწვეს, მაგრამ სწრაფად ადგეს და მოუსვენრად იმოძრაოს. ამ დროს ნაყოფი იწყებს მოძრაობას სამშობიარო არხში და ნაწილობრივ გამოდის გარეთ. ნორმალური მშობიარობის დროს პირველი ჩნდება წინა ფეხები, შემდეგ მოდის თავი ცხვირით წინ. ამ დროს ხბო იმყოფება მეორე სანაყოფე ბუშტში. როდესაც თავი გამოვა გარეთ, კვლავ ერთი ბიძგი და ფეხებით სკდება მეორე ბუშტიც, სითხე იღვრება და ხბო იბადება.

ნორმალური მშობიარობისას მეორე სტადია პირველთან შედარებით ხანმოკლეა და გრძელდება ნაყოფის სრულ გამოძევებამდე.

მესამე სტადიაში ხდება მომყოლის მოშორება. ხბოს დაბადების შემდეგ საშვილოსნო აგრძელებს შეკუმშვებს. ამ დროს ხდება პლაცენტის საშვილოსნოდან მოცილება. ნორმალურ პირობებში პლაცენტის გამოყოფა ხდება მშობიარობიდან 6-12 საათის განმავლობაში.

გართულებული მშობიარობის დროს აუცილებელია ვეტერინარი ექიმის გამოძახება, რათა ჩაატაროს დროული სამეანო დახმარება.

მშობიარობის ჩატარება ვეტერინარულ-სანიტარული ნორმების დარღვევით ცხოველის მეპატრონეს უქმნის დიდ პრობლემებს, რასაც საბოლოო ჯამში მივყავართ მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ზარალამდე. ზარალი ძირითადად გამოწვეულია:

— ახალშობილი ხბოს დაავადებით, რომელიც ხშირად ლეტალურად მთავრდება, თუ არ იქნა ჩატარებული დროული და ეფექტური მკურნალობა,

— ხბოს მკურნალობაზე გაწეული ხარჯებით,

— მშობიარობის შემდგომი გინეკოლოგიური დაავადებებით (ვაგინიტი, ცერვიციტი, ენდომეტრიტი და სხვა),

— გინეკოლოგიური დაავადებების მკურნალობაზე გაწეული ხარჯებით,

— გინეკოლოგიური დაავადებების შედეგად გაზრდილი სერვის პერიოდით,

— გინეკოლოგიური დაავადებებით გამოწვეული უნაყოფობით,

— მასტიტებით,

— მასტიტების მკურნალობაზე გაწეული ხარჯებით და სხვა.

აღნიშნული პრობლემების თავიდან ასაცილებლად ან მნიშვნელოვნად შესამცირებლად მსხვილ ფერმებში უნდა მოეწყოს სამშობიარო განყოფილება, მცირე ფერმებში კი — სამშობიარო კუთხე. საოჯახო საძროხეში, სადაც ამის საშუალება არ არის, ფურების მშობიარობას ატარებენ ადგილზე, სხვა ცხოველების გარემოცვაში. ნებისმიერ სიტუაციაში ადგილი, სადაც უნდა ჩატარდეს მშობიარობა, წინასწარ უნდა მომზადდეს, მექანიკურად დასუფთავდეს და მოხდეს დეზინფექცია. ცხოველთა სამშობიარო ადგილი მუდმივად სუფთა უნდა იყოს.

ფერმაში აუცილებელია 2 სააფთიაქო ყუთის არსებობა — ერთი ვეტერინარული პრეპარატებით და საშუალებებით, მეორე მომსახურე პერსონალისათვის.აგრეთვე უნდა იყოს ვეტერინარი ექიმი ან პირი, რომელსაც შეუძლია ცხოველს გაუწიოს სამეანო დახმარება.წინასწარ მომზადებულ სამშობიაროში და სამშობიარო კუთხეში ფურები გადაჰყავთ 2-3 დღით ადრე.

ნებისმიერ სიტუაციაში ფურს`უშობელს სამშობიარო ადგილზე გადაყვანამდე და მშობიარობის წინ სპეციალურად ასუფთავებენ: მთლიანად წმენდენ და ბანენ უკანა ტანს, კიდურებს, კუდს. ცხოველს უფენენ სუფთა ქვეშსაფენს.

მაკე ცხოველის საშოს და ცურის დაზიანებას და დაინფიცირებას თავიდან ავიცილებთ:

— ბაგის სწორად დაგებით, ცხოველის ცოცხალი მასის და ზომების (სიგრძის და სიგანის) გათვალისწინებით,

— თავისუფალი დაბმით, რაც ცხოველს მისცემს იმის საშუალებას, რომ ბუნებრივად (თავისუფლად) დაწვეს და ადგეს,

— საძროხეში ტემპერატურის, მავნე აირების, ტენიანობის და ორპირი ქარის კონტროლით,

— უვნებელი საკვებით სწორი კვებით და კეთილსაიმედო წყლით დაწყურვებით (მცენარეულ საკვებზე და მარცვალზე არსებულ ობის შხამს ალფატოქსინს შეუძლია ცხოველის ორგანიზმის იმუნიტეტის დაქვეითება და მასტიტით დაავადების, აბორტების რისკის ზრდა),

— ბაგის დროული ჩამოხვეტით და ნაკელის დროული გამოტანით,

— ფარული მასტიტებით, ენდომეტრიტებით და სხვა ანთებითი პროცესებით დაავადებული ცხოველების დროული გამოვლენით და განცალკევებით,

— მეწველი ფურების კუდზე და ცურზე გრძელი თმის შეჭრით და სხვა.

თენგიზ ყურაშვილი,

ეკატერინე ღვალაძე,

გიორგი ბუცხრიკიძე.

წყარო: ჟურნალი აგრარული საქართველო agronews.ge

აგრარული უნივერსიტეტი