ნიადაგური ფაქტორების გავლენა მოსავლიანობაზე

მცენარესა და ნიადაგს შორის ურთიერთმოქმედება და ურთიერთგავლენა მეტად მრავალმხრივია.

უპირველეს ყოვლისა მცენარის ზრდა-განვითარების მსვლელობასა და ინტენსივობაზე მოქმედებენ ნიადაგის ფიზიკური (სტრუქტურა, მექანიკური შედგენილობა, ტენტევადობა, ბმულობა, სიმკვრივე და ა.შ.) და ქიმიური თვისებები (ნიადაგის რეაქცია, ჰუმუსი, მარილიანობის რეჟიმი, ძირითადი საკვები ნივთიერებები და ა.შ.), აგრეთვე ნიადაგში მობინადრე მიკროორგანიზმების (ბაქტერიები, სოკოები და ა.შ) შედგენილობა და რაოდენობა.

აღსანიშნავია დედაქანის მოქმედება ნიადაგზე, რაც როგორც შედეგი გავლენას ახდენს მცენარეზეც. თავის მხრივ მცენარე აუმჯობესებს ნიადაგის სტრუქტურას, ამდიდრებს მას ორგანული ნარჩენებით, არეგულირებს აერობული და ანაერობული მიკრორგანიზმების მოქმედებას, ხელს უწყობს აზოტის დაგროვებას და სხვ.

მცენარის ორგანიზმი 75-ზე მეტ ქიმიურ ელემენტს შეიცავს, რომელთაგან 16 აბსოლუტურად აუცილებელია მცენარის ზრდა-განვითარებისა და სიცოცხლისუნარიანობისათვის. ესენია: ორგანოგენული ელემენტები – ნახშირბადი, ჟანგბადი, წყალბადი და აზოტი; ნაცრის ელემენტები –ფოსფორი, კალიუმი, კალციუმი, მაგნიუმი, რკინა და გოგირდი; მიკროელემენტები – ბორი, მანგანუმი, სპილენძი, თუთია, მოლიბდენი და კობალტი.

ამ ელემენტებიდან სამს – ნახშირბადს, ჟანგბადსა და წყალბადს, რომელთა წილად მოდის მცენარის მშრალი მასის 93,5%, მცენარე ღებულობს ჰაერიდან და ნიადაგიდან წყალთან ერთად.

აზოტის – მცენარის  კვებისათვის ერთერთი უმნიშვნელოვანესი ელემენტის _ ძირითად წყაროს წარმოადგენს ნიადაგის ორგანული ნივთიერებები, აგრეთვე შესაბამისი ბაქტერიების მიერ ფიქსირებული ჰაერის აზოტი.

წლის განმავლობაში ბალახოვანი მცენარეების და ნიადაგში მობინადრე ცოცხალი ორგანიზმების კვდომის განუწყვეტელ პროცესთან და ორგანული შენაერთების დაგროვებასთან ერთად მიმდინარეობს მათი მინერალიზაცია მცენარისათვის შესათვისებელი აზოტის ფორმების –  ამონიუმის და ნიტრატების – წარმოქმნით.

ყველა საჭირო საკვებ ნივთიერებებს მცენარე შთანთქავს ნიადაგის ხსნარიდან ადვილად ხსნადი მარილების სახით. მცენარისათვის საჭირო ამ ელემენტების ძირითადი ნაწილი ნიადაგში უხსნად, მცენარისათვის ძნელად შესათვისებელი ან შეუთვისებელი შენაერთებით და ნივთიერებებითაა წარმოდგენილი.

ეს უხსნადი ორგანული და მინერალური შენაერთები საკვები ნივთიერებების სამარაგო ფონდს წარმოადგენენ, რომლებიც ქიმიური და ბიოლოგიური პროცესების ზეგავლენით თანდათანობით გადადიან ხსნად, მცენარისათვის ადვილად შესათვისებელ ფორმაში. ნაცრის ელემენტების დაგროვება სწარმოებს ნიადაგის მინერალური ნაწილის გამოფიტვის, ან ორგანული ნივთიერებების მინერალიზაციის შედეგად.

სხვადასხვა ბოტანიკურ-სამეურნეო ჯგუფის მცენარეები ოპტიმალური ზრდა-განვითარებისათვის საკვები ელემენტების მიმართ განსხვავებულ მოთხოვნილებას ამჟღავნებენ.

ასე, მაგალითად, მარცვლოვანი ბალახები მაღალი მოსავლის მისაღებად დიდი რაოდენობით აზოტს საჭიროებენ, რომელიც ნიადაგში ამონიუმის მარილების ან ნიტრატების ფორმით უნდა იყოს. პარკოსანი ბალახები კი, რომლებიც თვითონ ითვისებენ ატმოსფერულ აზოტს აზოტმაფიქსირებელი ბაქტერიების საშუალებით, პირველ რიგში ფოსფორსა და კალიუმს მოითხოვენ.

განსხვავებულია ერთი და იგივე მცენარის მოთხოვნილება საკვებ ელემენტებზე ვეგეტაციის სხვადასხვა ფაზაში. ასე, მაგალითად, მარცვლოვანი ბალახები დათესვიდან ბარტყობამდე უფრო მეტად ფოსფორს საჭიროებენ, ბარტყობის ფაზაში – აზოტს, აღებისას-უპირატესად კალიუმს.

საკვები ნივთიერებების მიმართ მოთხოვნილების მიხედვით მცენარეები სამ ძირითად ჯგუფად იყოფა: ა) მცენარეები, რომლებიც ეგუებიან მწირე ნიადაგებს, ე.წ. ოლიგოტროფები; ბ) მცენარეები, რომლებიც მხოლოდ ნოყიერ, მდიდარ ნიადაგებზე ხარობენ, ე.წ. ეუტროფები; გ) მათ შორის გარდამავალი, საშუალო ნოყიერების ნიადაგზე მოზარდი მცენარეები, ე.წ. მეზოტროფები.

მწირი ნიადაგებისათვის დამახასიათებელია ისეთი ბალახები, როგორიცაა ჩვეულებრივი ნამიკრეფია, ძიგვა, ორსახლა ბუსუსტანა, კურდღლის ბალახი, ჩვეულებრივი მანანა და სხვ.

საშუალო ნაყოფიერების ნიადაგებზე გვხვდება ბუნებრივ საკვებ სავარგულებზე გავრცელებული მარცვლოვანი და პარკოსანი მცენარეების უმრავლესობა – მდელოს ტიმოთელა, სათითურა, მდელოს წივანა, უფხო შვრიელა, ლურჯი იონჯა, მდელოს (წითელი) სამყურა, მხოხავი (თეთრი) სამყურა და მრავალი სხვა.

საკვები ნივთიერებებით მდიდარ ნიადაგებს მოითხოვენ სოსნოვსკის დიყი, ორსახლა ჭინჭარი, ველური კანაფი, თესლფოთოლა ქაფურა, მამულა, მარიამსხალა და სხვ.

მცენარის უნარი გამოიყენოს ნიადაგში არსებული აზოტი, ნაცრის ელემენტები და სხვა საკვები ნივთიერებები დამოკიდებულია უპირველეს ყოვლისა მისი ფესვთა სისტემის განვითარების ხარისხზე: რაც უფრო მძლავრი და განშტოებულია ფესვთა სისტემა, რაც უფრო დიდია ფესვების შემწოვი ზედაპირი, მით უფრო სრულად შეუძლია მცენარეს გამოიყენოს ნიადაგში არსებული მისთვის აუცილებელი მაკრო და მიკროელემენტები.

ამასთან დაკავშირებით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ ფესვების როლი, რომლებიც განლაგებულია ნიადაგის ორგანული ნივთიერებებით მდიდარ ზედა ფენაში, სადაც ამ ნივთიერებების მინერალიზაციის შედეგად წარმოიქმნება აზოტის, ფოსფორის და სხვა ელემენტების მცენარისათვის შესათვისებელი ფორმები.

ყურადსაღებია აგრეთვე საკვები ბალახების ცალკეული სახეობების ფესვთა სისტემათა განსხვავებული უნარი გამოიყენონ მინერალური აზოტის, ფოსფორის, კალიუმის და სხვა ელემენტების ნაერთების ერთი და იგივე და სხვადასხვა ფორმები, ასევე ნიადაგის ორგანულ ნივთიერებებში არსებული აზოტი და ნაცრის ელემენტები.

ასე, მაგალითად, მარცვლოვანები უკეთ იყენებენ კალიუმის ნიადაგში არსებულ შესათვისებელშენაერთებს, ვიდრე პარკოსნები; ზოგიერთი პარკოსანი (ხანჭკოლა) კარგად იყენებს ძნელად შესათვისებელ ფოსფატებს, რის უნარსაც მარცვლოვანები მოკლებულია.

განსაკუთრებული ეკოლოგიური მნიშვნელობა აქვს მდელოს მცენარეების აზოტით უზრუნველყოფას. მდელოს ბალახებისათვის აზოტის წყაროს წარმოადგენს ატმოსფერული და სხვა წყალი, ნიადაგში არსებული აზოტი, მიკროორგანიზმების მიერ ფიქსირებული ატმოსფერული აზოტი, პირუტყვის მიერ გამოყოფილი ექსკრემენტები და სასუქები.

აზოტის ჩამოთვლილ წყაროებს შორის მეტად უმნიშვნელოა ატმოსფერული წყლები და განსაკუთრებით მცირე კი ნიადაგის ტენი და გრუნტის წყლები. რამდენამდე მეტი აზოტი შემოაქვს მდელოებზე ნაღვარევ წყლებს, მითუმეტეს წვრილმიწა, ორგანული ნივთიერებებით მდიდარი ლამის დალექვისას, აგრეთვე სავარგულის მორწყვისას ჩამდინარე წყლებით.

აზოტის დიდ რაოდენობას აგროვებენ ნიადაგში მიკროორგანიზმები აზოტის ფიქსაციის შედეგად (პარკოსნების კოჟრის ბაქტერიები, ნიადაგში ბინადარი აზოტისფიქსატორები).

ცნობილია, რომ მდელოს მცენარეებისათვის მისაწვდომი აზოტი ნიადაგში წარმოდგენილია ამონიური და ნიტრატული ფორმით, ამიტომ მცენარეთა იმ სახეობებს, რომლებსაც უნარი აქვთ უფრო სრულად გამოიყენონ ამონიური აზოტი, გარკვეული უპირატესობა აქვთ იმავე მცენარეულ თანასაზოგადოებაში წარმოდგენილ  და ნიტრატულ კვებას შეხამებულ სახეობებთან შედარებით.

მცენარისათვის მისაწვდომი მინერალური აზოტის შემცველობა ნიადაგში საკმაოდ მცირეა და 100 გ მშრალ ნიადაგში 5-20 მგ ფარგლებში მერყეობს, მ.შ. ნიტრატების რაოდენობა 100 გ მშრალ ნიადაგში 1 მგ არ აღემატება. ამასთან საძოვრის ნიადაგში ზოგჯერ 3-4 ჯერ მეტი მინერალური აზოტია, ვიდრე სათიბებზე, იგი მეტად არათანაბრადაა განაწილებული და ექსკრემენტების გამოყოფის ადგილებზე 600-700 მგ-მდე დიდდება (100 გ მშრალ ნიადაგში).

ამით არის განპირობებული ასეთ ლოკალურ ადგილებზე ბალახის გადახრუკვა და ამიაკის აქროლება. ამონიუმის და ნიტრატების მცენარის მიერ შეთვისებული რაოდენობის აღდგენა ნიადაგში წარმოებს ამონიფიკაციის და ნიტრიფიკაციის პროცესების ხარჯზე, რომლებიც სხვადასხვა ინტენსივობით მიმდინარეობენ, ხოლო წარმოქმნილი ამონიუმი და ნიტრატები სწრაფად შთაინთქმება ხოლმე მცენარეების მიერ.

უნდა გვახსოვდეს, რომ ნიტრატების მცირე რაოდენობა ნიადაგში ამონიუმთან შედარებით განპირობებულია არა მარტო მცენარეების მიერ მათი უფრო სწრაფი შთანთქმით, არამედ იმითაც, რომ ამონიფიკაცია მიმდინარეობს ეკოლოგიური თვისებებით საკმაოდ განსხვავებული მრავალი სახეობის მიკროორგანიზმების ცხოველმოქმედების შედეგად და ხორციელდება ეკოლოგიური პირობების უფრო ფართო ფარგლებში, ვიდრე ნიტრიფიკაცია.

ამონიფიკაცია წარმოებს როგორც აერობულ, ასევე ანაერობულ პირობებში ლპობის ბაქტერიების, აქტინომიცეტების და ობის სოკოების მიერ. მათი ცხოველმოქმედების შედეგად გამოიყოფა ამიაკი, რომლის მცირე ნაწილი ნეიტრალდება ნიადაგში ორგანული და არაორგანული მჟავებით; ამ პროცესების შედეგად წარმოქმნილ ამონიუმის მარილებს ითვისებენ უშუალოდ მცენარეები (ან მიკროორგანიზმები), ხოლო ნაწილის დაჟანგვით მიიღება  ნიტრატები.

ნიტრიფიკაციაში, რომელიც მხოლოდ აერობულ პირობებში მიმდინარეობს, მონაწილეობენ ბაქტერიების სახეობათა შეზღუდული რიცხვი-უმეტესად Nitrosomonas, რომლებიც განაპირობებენ ამონიუმის დაჟანგვას ნიტრიტებად და Nitrobacter, რომელთა მეშვეობითაც წარმოებს ნიტრიტების დაჟანგვა ნიტრატებად.

ნიადაგში წარმოქმნილი ნიტრატები შთაინთქმება მცენარეთა მიერ, ამასთან მათი ნაწილი შესაძლებელია გამოირეცხოს ნიადაგ-გრუნტის წყლის ზედაპირთან ახლო განლაგებულ ტენიან ნიადაგებზე, ან ხანგრძლივი წვიმიანი პერიოდის დროს. გასათვალისწინებელია, რომ ნიტრატების ნაწილი დენიტრიფიკაციის შედეგად გარდაიქმნება მოლეკულურ აზოტად.

აზოტის მიმართ მეტი მოთხოვნილებით ხასიათდებიან მაღალი კოინდარი, სათითურა, მდელოს მელაკუდა, მხოხავი ჭანგა, მრავალწლოვანი კოინდარი, ჩვეულებრივი თივაქასრა, ტყის ჭყიმი, პონტიური დიყი, ბლაგვფოთლა ღოლო და სხვ.

აზოტის მიმართ მცირე მოთხოვნილებებით გამოირჩევიან ცხვრის წივანა, სწორმდგომი ძიგვა, ცისფერი ისლი, ორსახლა ბუსუსტანა, მონაცისფრო ისლი, შებუსული ხარნუყა, ეწრის გვიმრა, ოთხფურცელა, მარწყვა ბალახი და სხვ.

მცენარეთათვის მისაწვდომი ფოსფორით ღარიბ ნიადაგებზე კარგად ხარობს ძიგვა, ცხვრის წივანა, ჩვეულებრივი ნამიკრეფია, საშუალო ცახცახა, მინდვრის გვირილა, მახრჩობელა, შავი ისლი.

ფოსფორით მდიდარ ნიადაგებს მოითხოვენ მხოხავი ჭანგა, მდელოს მელაკუდა, თელისფოთოლა ქაფურა, მდელოს ნემსიწვერა და სხვ. კალიუმით მდიდარ ნიადაგებისათვის დამახასიათებელია სათითურა, ქაჩალი ისლი, ჭაობის ენდრონიკა, სვიისებრი იონჯა. იმ ნიადაგებზე, რომლებიც მცენარისათვის მისაწვდომი კალიუმის სიმცირეს განიცდიან, გვხვდება წითელი წივანა, მახრჩოებელა, ძიგვა, ყვითელთავთა, ჩვეულებრივი გობის ცხვირა და სხვ.

ნიადაგის მჟავიანობის და ტუტიანობა

ნიადაგის მჟავიანობის და ტუტიანობის მიმართ  მდელო-საძოვრულ მცენარეებს რამდენამდე განსხავავებული დამოკიდებულება აქვთ, თუმცა ნიადაგის რეაქცია, ისევე როგორც ფუძეებით და საკვები ნივთიერებებით უზრუნველყოფა, არ ახდენს ისეთ მძლავრ გავლენას მდელოს ბალახნარზე, როგორც ეს სახნავ მიწებზე აღინიშნება.

ცნობილია, რომ ნიადაგის რეაქცია შეიძლება იყოს მჟავე (pH 6,7-ზე ნაკლები) ნეიტრალური (pH 6,7-7,0-ის ფარგლებში) და ტუტე (pH 7-ზე მეტი). მდელოს მცენარეულობის ცალკეული სახეოებები ნიადაგის რეაქციის მიმართ არაერთგვაროვან დამოკიდებულებას იჩენენ;

მჟავე ნიადაგებზე კარგად ხარობს სწორმდგომი ძიგვა, კორდის მახრჩობელა, კოკომჟავა, ოთხფურცელა მარწყვა ბალახი, პატარა ხრიალა, მონაცრისფრო ისლი და სხვ.

ტუტე რეაქციის მქონე ნიადაგებისათვის დამახასიათებელია მლაშე გლერტა, ძირტკბილა, შოროქნის ცოცხი და სხვ.

მაღალყუათიანი, საკვებად ძვირფასი მარცვლოვანი და პარკოსანი ბალახების დიდი უმრავლესობა მოსავლის მაქსიმუმს ბუნებრივ და ნათეს სათიბ-საძოვრებზე იძლევა ნიადაგის ოდნავ მჟავე რეაქციის (pH 6,0-6,5) დროს, ცხადია ყველა სხვა ფაქტორის ნორმის ფარგლებში უზრუნველყოფის პირობებში.

ამ ბალახების საკმარისად მაღალი მოსავლის მიღება შეიძლება წყლის, მინერალური კვების ელემენტების და სხვა პირობების ოპტიმალური პარამეტრების ფონზე pH-ის უფრო ფართო ფარგლების (5,7-7,5) დროსაც. ამით არის გაპირობებული მჟავე ნიადაგებზე კირის შეტანის აუცილებლობა და ეფექტურობა. ასე მაგალითად, იონჯის თივის მოსავალი მჟავე ნიადაგებზე კირის სხვადასხვა ნორმით შეტანით ასეთგვარად იცვლებოდა: pH 5,3 – მოსავალი 2,7ტ/ჰა, pH 0,57_4,5 ტ/ჰა, pH 0,6_5,9 ტ/ჰა, pH 0,65_6,5 ტ/ჰა.

აღსანიშნავია, რომ აღმონაცენი უფრო მგრძნობიარეა ნიადაგის რეაქციის მიმართ, ვიდრე ზრდასრული მცენარე. ამით აიხსნება ის ფაქტი, რომ კირის შეტანა გაცილებით უფრო ეფექტურია გამდელოებისას ბალახის თესვის წინ, ვიდრე ჩამოყალიბებული ბალახნარის მქონე ბუნებრივ მდელოზე.

ტუტე რექაციის მქონე ნიადაგები, რომლებსაც მნიშვნელოვანი ფართობი უკავიათ გვალვიან რაიონებში, უმთავრესად დამლაშებული, ბიცი და ბიცობი ნიადაგებით არის წარმოდგენილი. ასეთ ნიადაგებზე გავრცელებულია ჰალოფიტები მცენარეები, რომლებიც ეგუებიან ნიადაგის დამლაშებას. საქართველოში დამლაშებული ნიადაგები ზამთრის საძოვრებზეა წარმოდგენილი, ძირითადად უწრეტ და სუსტი წყალწრეტის დაბლობ-ვაკეებზე (ალაზნის ვაკე, ლაკბე, ჩათმა), დახრილ ვაკეებზე (ელდარი, ტარიბანა, სოღანლუღი და სხვ.). ჰალოფიტებიდან აქ ფართოდ არის წარმოდგენილი მლაშე გლერტა, ჩარანი, ხურხუმო, ყარღანი, იალღუნი, ავშანი, წითელწვერა და მრავალი სხვ.

უდაბნოს და ნახევრად უდაბნოს ბუნებრივ საკვებ სავარგულებზე, აგრეთვე ზღვის, ტბების და მდინარეების ნაპირებზე, მოძრავ (ბარხანები) და უძრავ ქვიშრობებზე გავრცელებულია მცენარეთა განსაკუთრებული ჯგუფი ე.წ. ფსამოფიტები.

მათ აქვთ ღეროებზე ყლორტების და დამატებითი ფესვების განვითარების უნარი, ახასიათებთ მთავარი ფესვის ინტენსიური ზრდა, დატოტვა, გრძელი ფესვები და ფესურები, რომლებიც სწრაფად აღწევენ ნიადაგის დატენიანებულ ჰორიზონტს და სიღრმეში 4-5 მეტრამდე, ხოლო ჰორიზონტალურად 10-20 მეტრამდე იზრდებიან.

ფსამოფიტების უმრავლესობის ფოთოლი წვრილი, ძლიერ რედუცირებულია, ზოგიერთ მათგანს ფოთოლი საერთოდ არ გააჩნია. საქართველოში ფსამოფიტები გავრცელებული არიან ნახევრად უდაბნოში, ზოგიერთი ტბის, წყალსაცავის და მდინარის ნაპირებზე. მათ მიეკუთვნება ქვიშრობის ისლი, ამობურცული ისლი, ფრთისებრი სელინი, უძრავ ქვიშრობებზე-ციმბირული კაპუეტა, გიგანტური ელიმუსი, წითელწვერა, ავშანი და სხვ.

ნიადაგის საჰაერო რეჟიმი

ნიადაგის საჰაერო რეჟიმს, ე.ი. ნიადაგში ჰაერის რაოდენობასა და შედგენილობას, როგორც უშუალო, ასევე არაპირდაპირი გავლენა აქვს საკვები სავარგულების მცენარეებზე. ეს განპირობებულია იმით, რომ ნიადაგის ჰაერი მცენარეთა უმრავლესობისათვის და ნიადაგში მობინადრე ორგანიზმებისათვის ჟანგბადის ძირითადი წყაროა, რომელიც საჭიროა აგრეთვე თესლის გაღივებისათვის.

მხედველობაში მისაღებია ისიც, რომ ნიადაგის ჰაერში გოგირდწყალბადის, ნახშირორჟანგის და ზოგჯერ მეთანის შემცველობამ შესაძლოა მიაღწიოს ისეთ რაოდენობას, რომელიც შეაჩერებს, ან მთლიანად გამორიცხავს ბალახოვანი მცენარეების ზოგიერთი სახეობის ცხოველმოქმედებას, თესლის გაღივებას, უარყოფითად იმოქმედებს ბაქტერიების რამდენიმე ჯგუფსა და ნიადაგში მობინადრე ცხოველებზე.

ჰაერის ნაკლებობა ნიადაგში განაპირობებს აგრეთვე ნიადაგის ქიმიური თვისებების ცვლილებებს. ატმოსფეროს ჰაერთან შეადარებით ნიადაგის ჰაერი უფრო მდიდარია წყლის ორთქლით, მნიშვნელოვნად მეტს შეიცავს ნახშირორჟანგს და რამდენამდე ნაკლებს ჟანგბადს.

ნიადაგში არსებული ჰაერის რაოდენობა დამოკიდებულია ნიადაგის ფორიანობასა, ფორების მოცულობასა და წყლით მათი შევსების დონეზე.

ანაერობიოზის  (უჟანგბადობის) პირობებში შენელებულია მცენარეთა მკვდარი ნაწილების მინერალიზაცია, არ წარმოებს ნიტრიფიკაცია, ნახშირორჟანგის ნაცვლად წარმოიქმნება მეთანი, ნიადაგში არსებული არაორგანული ნივთიერებების მინერალიზაციის შედეგად წარმოქმნილი სულფატები გარდაიქმნებიან გოგირდწყალბადად. რკინისა და მანგანუმის ჟანგები გადადიან ზეჟანგებში, რასაც ნიადაგის გალებება მიჰყვება, ხოლო რკინის ზეჟანგს და ორვალენტიან მანგანუმს კი ტოქსიკური თვისებები გააჩნია. ჟანგბადის ნაკლებობა მკვეთრად აფერხებს ფესვის ზრდას, აერობული მიკროორგანიზმების სიცოცხლისუნარიანობას.

სათიბ-საძოვრებზე გავრცელებული ბალახების სხვადასხვა სახეობა არაერთგვაროვან დამოკიდებულებას ამჟღავნებს ნიადაგის ჰაერაციის მიმართ. საკვებად ძვირფასი თითქმის ყველა მცენარე მოსავლის მაქსიმუმს იძლევა კარგი აერაციის მქონე ნიადაგებზე. უფრო მეტად მომთხოვნი ამ მხრივ არიან ფესურიანი მარცვლოვანები (თეთრი ნამიკრეფია, მხოხავი ჭანგა, წითელი წივანა, უფხო შვრიელა, მდელოს მელაკუდა და სხვ).

ამავე დროს ზოგიერთი ბალახი ფესვებში უჯრედშორისების მძლავრი სისტემის განვითარების გამო კარგად ეგუება ცუდად აერირებულ ტენიან ნიადაგს. მათ მიეკუთვნება მკვრივბუჩქიანი მარცვლოვანები (ჭრელი და ცხვრის წივანა, ძიგვა, ლესინგის ვაციწვერა, კეწეწურა, მახრჩობელა და სხვ), აგრეთვე წყლის მოყვარული ჭაობის მცენარეები (ლერწამი, ლელქაში, ლელი და სხვ).

ი. სარჯველაძე / ინტენსიური მიწათმოქმედება/

წყარო: აგროკავკასია

Advertisements

სოია, ჯიშები, მოვლა-მოყვანის ტექნოლოგია



 

 სოია ერთწლიანი მცენარეა, მიეკუთვნება პარკოსანთა ოჯახს. სოიას მარცვალი შეიცავს 30-40% ცილას, 20% ცხიმს, 30% სახამებელს, აგრეთვე ბ1 ვიტამინს, ამის გამო მას დიდი სახალხო სამეურნეო მნიშვნელობა აქვს. მისგან მზადდება ფქვილი, ნამცხვარი, მაკარონი, კონსერვები, რძე, ხაჭო, საკვები ზეთი, მარგარინი, ყავა, ხელოვნური ქსოვი-ლი, საღებავი წებო, ლაქი და სხვ.

სოიას დიდი გამოყენება აქვს მეცხოველეობაში, როგორც ცილებით მდიდარ საკვებს. სიმინდთან ერთად მისი მწვანე მასისგან მზადდება საუკეთესო ხარისხის სილოსი. სოია უხვფოთლიანი, სწრაფმზარდი მცენარეა, ამიტომ საუკეთესო სასიდერაციო კულტურაა. ის მოჰყავთ როგორც სუფთა სახით, ისე სიმინდთან შეთესილი. სოიას ფესვთა სისტემა მთავარღერძიანია, რის გამოც ღრმად ჩადის ნიადაგში, ფესვებზე კოჟრის ბაქტერიები სახლობენ, რომლებიც ნიადაგში აგროვებენ აზოტს.

ყვავილი ვითარდება ფოთლის იღლიებიდან, რომელთაც ლურჯი, თეთრი ან იისფერი აქვთ. პარკი შეიძლება იყოს: ბრტყელი, ცილინდრული, ნამგლისებრი და სწორი, შეფერვით – რუხი ყავისფერი ან ჩალისფერი. სოიას მარცვალი ფორმით მრგვალი, მომრგვალო, შავი, ყვითელი, ელიფსური ან მოგრძო თირკმლისებურია, ყავისფერი ან მოწითალო.

ჯიშები

საქართველოში გავრცელებული და დარაიონებულია: კოლხიდა 4, იმერული, გურული, ჭიათურული, ნატახტრის 1, მოწინავე 7, ადრეულა 6 და სხვ. ნიადაგის დამუშავება. ნიადაგი სოიასთვის ზუსტად ისე მუშავდება, როგორც სიმინდისათვის, ანუ ის მოიცავს ნიადაგის მზრალად დამუშავებას, წინამორბედის აღებისთანავე ნაწვერლის აჩეჩვას და სხვ.

განოყიერება

სოიას ნათესის გასანოყიერებლად გამოიყენება როგორც ორგანული, ისე მინერალური სასუქები. წმინდად ნათეს სოიაში ორგანული სასუქი ძირითადი ხვნის წინ უნდა იქნას შეტანილი, მინერალური სასუქები – მზრალად ხვნის დროს. ამასთან, გაზაფხულზე უნდა ჩატარდეს მცენარის დამატებითი გამოკვება აზოტით. დასავლეთ საქართველოში ჰექტარზე შეტანილ უნდა იქნას 3,5-5,0 ცენტნერი სუპერფოსფატი და 0,7-0,8 ც. კალიუმიანი სასუქი. აღმოსავლეთ საქართველოს ბარის პირობებში შეაქვთ 2,5-3,3ც. სუპერფოსფატი და 0,7-0,8ც. კალიუმიანი სასუქი.

ზოტიანი სასუქების მცირე დოზა კარგ ეფექტს იძლევა ზრდის დასაწყისში.

თესვა, თესვის წესი და თესვის ვადა

საქართველოში სოიას თესვის ვადად მიჩნეულია 10-დან 20 აპრილამდე. სოიას სიმინდთან შეთესვის დროს თესვის ნორმაა 8-10კგ ჰა-ზე. ხოლო სოიას სუფთად თესვის შემთხვევაში ჰა-ზე საშუალოდ 3040კგ თესლი ითესება. ფართო მწკრივებად თესვის დროს მწკრივებს შორის დაშორება 60-70სმ, ხოლო მცენარეებს შორის _ 18-20სმ-ია. იყენებენ ზოლებრივ თესვასაც, ზოლებს შორის მანძილი 60-70 სმ-ის, ხოლო ზოლში მწკრივებს შორის 15-45სმ დაშორებაა. სოია ითესება აგრეთვე კვადრატულ-ბუდობრივად 60×60 ან 70×70სმ-ის. დაცილებით, ბუდნაში 5-6 მცენარის დატოვებით.

სოია ითესება 4-5სმ სიღრმეზე. ნათესის მოვლა. სოიას ნათესის აღმოცენებამდე და აღმოცენების შემდეგ ნიადაგმა ქერქი თუ გაიკეთა, აუცილებელია მისი კბილებიანი ფარცხით დაფარცხვა. ამის შემდეგ, სარეველების გამოჩენისთანავე ტარდება I კულტივაცია და თოხნა და უნდა გამეჩხერდეს დადგენილ სიხშირემდე, ხოლო 15-20 დღის შემდეგ – II კულტივაცია და თოხნა.

მოსავლის აღება

სოია იჭრება მზიან ამინდში, ფოთლებისა და პარკების შეხმობისას, ცვენადი ჯიშები კი უნდა მოიჭრას შუა იარუსის პარკების მომწიფებისთანავე.
სიმინდში შეთესილი სოია სიმინდის მარცვლის აღების შემდეგ უნდა იქნას აღებული დაახლოებით ერთი კვირის შემდეგ.

სოიას გამოლეწვა შეიძლება ხორბლის სალეწი მანქანით. მარცვლის დამტვრევის თავიდან აცილების მიზნით, საჭიროა შემცირდეს სალეწი აპარატის ბრუნვათა რიცხვის რაოდენობა.

რუსუდან ძიძიშვილი,

სმ მეცნიერების დოქტორი

წყარო: agronews.ge

მცენარის ყვავილი, ნაყოფი, თესლი

ყვავილის ტიპები _ არჩევენ ორსქესიან და გაყოფილსქესიან ყვავილებს. ორსქესიან ყვავილებს ორივე სასქესო ორგანო აქვს: ბუტკოც და მტვრიანაც. გაყოფილსქესიანებს კი აქვთ ან მხოლოდ ბუტკო, ან მხოლოდ მტვრიანები. მცენარეთა უმეტესობა ორსქესიანია (71%). არსებობს ერთსახლიანი და ორსახლიანი მცენარეები. ერთსახლიანია(7%) – ის მცენარეები, რომელზეც ორივე სქესის ყვავილი მოიპოვება( სიმინდი, გოგრა, კიტრი, მუხა). ორსახლიანებია(5%) – ის მცენარეები, როცა ერთ მცენარეზე არის ერთი სქესის ყვავილები, ხოლო იმავე მცენარის მეორე ინდივიდზე არის მეორე სქესის ყვავილი (ლეღვი). არსებობს ასევე მრავალსახლიანი მცენარეები(10%), რომელთაც ერთ მცენარეზე მამრობითი ყვავილი აქვთ, მეორეზე მდედრობითი და მესამეზე კი ორსქესიანი ყვავილები აქვთ. გვხვდება ასევე პოლიგამიური მცენარეები, რომელთა ერთიდაიგივე ინდივიდზე გვხვდება მამრობითიც, მდედრობითიც და ორსქესიანი ყვავილებიც (ნესვი).

ყვავილედის ტიპები 
მცენარეებზე ყვავილები გვხვდება ერთეულად ან შეკრებილი ყვავილედებად. აგებულების მიხედვით არჩევენ შემდეგი სახის ყვავილედებს – მტევანს, თავთავს, კალათ, ქოლგას და ა.შ.

1. მტევანი; 2. ცოცხი ანუ საგველა; 3. მარტივი თავთავი; 4. რთული თავთავი; 5. მარტივი თავთავი 6. მარტივი ქოლგა; 7. კალათი; 8. რთული ქოლგა; 9. ტარო;

ყვავილის აგებულება

ყვავილის შემადგენელი ნაწილებია: ყვავილსაჯდომი, ჯამის ფოთოლაკები, გვირგვინის ფურცლები, ბუტკო და მატვრიანები.
ჯამის ფოთოლაკები – მცირე ზომის მწვანე ფოთოლაკებია, რომელიც ყვავილის გარეთაა და ქვემოთ. მისი ფორმა და ზომა სხვადასხვა მცენარეში განსხვავებულია.

გვირგვინის ფურცლები – სხვადასხვა ფრად შეფერილი, სხვადასხვა სიდიდის და ფორმის ფურცლებია.

მტვრიანა – მამრობითი სასქესო ორგანოა. მისი რაოდენობა სხვადასხვა მცენარეში სხვადასხვაა. მტვრიანა შედგება სამტვრე პარკისა და ძაფისაგან. სამტვრე პარკს აქვს 2 ნახევარი. ყოველი ნახევარი კიდევ 2 ბუდეს შეიცავს. სულ აქვს 4 ბუდე. ბუდეებში წარმოიქმნება მტვრის მარცვლები.

მტვრის მარცვლის სიცოცხლისუნარიანობა ნარჩუნდება სხვადასხვა მცენარეში სხვადასხვა დროის განმავლობაში. რამდენიმე საათიდან რამოდენიმე დღე-ღამემდე ან რამოდენიმე წლამდე. მაგ. ვაშლის მტვრის მარცვალი ინახება 70-210 დღე, ქლიავი – 180-220 დღე, მზესუმზირის 1 წელი, ფინიკის პალმის 10 წელი. პურეულების მტვრის მარცვალი(სიმინდი, ხორბალი, ჭვავი) -3-5 დღე (თუ დაცული იქნება შენახვის წესები).

ბუტკო (გინეცეუმი) – ბუტკოც შეიძლება იყოს რამოდენიმე, უმეტეს შემთხვევაში კი ერთია. ის შედგება ნასკვის, სვეტის და დინგისგან. დინგი გამოყოფს ნივთიერებას (სეკრეცულს), რომელიც იკრობს მტვრის მარცვალს და ის ხელს უწყობს მის გაღივებას. სვეტს დამაკავშირებელი და გამტარი ფუნქცია აქვს დინგსა და ნასკვს შორის. ნასკვი ბუტკოს მთავარი ორგანოა, სადაც ხდება თესლის ჩამოყალიბება. ნასკვში მოთავსებულია ერთი ან რამოდენიმე თესლკვირტი. დამტვერიანების ანუ მტვრის მარცვლის ბუტკოს დინგზე მოხვედრის შემდეგ ის იწყებს გაღივებას. წარმოიქმნება მტვრის მილი. ის იზრდება იმ ნივთიერებათა ხარჯზე, რომელიც არის მტვრის მარცვალში. ასევე ის იყენებს დინგის ნივთიერებებს.

მოხვდება რა ნასკვში, მტვრის მილი უმეტეს შემთხვევაში შედის თესლკვირტში. მიაღწევს რა ჩანასახის პარკს გადაღვრის მასში თავის შემადგენლობას. ორი გენერაციული ბირთვიდან (სპერმა უჯრედი) ერთი უერთდება კვერცხუჯრედს, მეორე კი ცენტრალურ უჯრედს. ხდება ორმაგი განაყოფიერება( აღმოაჩინა ნავაშინმა 1898წ). განაყოფიერების შემდეგ ნასკვიდან ვითარდება ნაყოფი, ხოლო თესლკვირტში ვითარდება თესლი, კვერცხუჯრედიდან კი, რომელიც მოთავსებულია ჩანასახის პარკში – მომავალი მცენარის ჩანასახი.

ყვავილობა

სხვადასხვა მცენარეს ყვავილობა სხვადასხვა დროს ახასიათებს. ასევე სხვადასხვაა ყვავილობის ხანგრძლივობაც. ყვავილობაში იგულისხმება პერიოდი პირველი ყვავილის გაშლიდან ბოლო ყვავილის დაყვავილებამდე.

ერთწლიანები რა თქმა უნდა ყვავილობენ პირველსავე წელიწადს. ორწლიანები ყვავილობენ სიცოცხლის მეორე წელს.

მრავალწლიანები ყვავილობენ ბევრჯერ ( ყოველ წელს), მაგრამ იწყებენ ყვავილობას სხვადასხვა დროს: მრავალწლიანი ბალახები ყვავილობას იწყებენ პირველსავე წელს, ხე-მცენარეები – V, X, XV წელს. ხეხილოვანი მცენარეები 1-2 წლის შემდეგ. არის მრავალწლიანი მცენარეები, რომლებიც ერთხელ ყვავიან სიცოცხლის განმავლობაში.

ცალკეული ყვავილის ყვავილობის ხანგრძლივობა სხვადასხვა მცენარეში სხვადასხვაა. ეს პროცესი, ისევე როგორც მთელი მცენარის ყვავილობის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია მემკვიდრულ თავისებურებებზე და გარემო ფაქტორებზე(განათება, ტემპერატურა, ტენიანობა, კვება და სხვა). ზოგი მცენარის ყვავილი იშლება მოკლე დროით, მაგ. 20-30წთ-ით, ზოგის (ორქიდეა) – 70-80 დღეა გაშლილი, ზოგი 1 დღით (ბამბა). სხვადასხვა მცენრეში ყვავილები იშლება სხვადასხვა დროს. ამაზეა დაფუძნებული ე.წ. ყვავილობის საათი, რომლის მიხედვით ზუსტად შეიძლება დროის დადგენა.

დამტვერიანება

ეს არის ყვავილის მტვრის გადატანა ბუტკოზე. დამტვერიანების მიხედვით არჩევენ მცენარეების 2 ჯგუფს: თვითდამამტვერიანებელ და ჯვარედინდამამტვერიანებელ მცენარეებს. უმეტესობა მცენარეებისა ჯვარედინდამამტვერიანებელია, მხოლოდ მცირე რაოდენობაა თვითდამამტვერიანებელი. თვითდამტვერიანება ნიშნავს, როცა ცალკეული ყვავილის მტვერი ამტვერიანებს თავისავე ბუტკოს დინგს. ასეთებს მიეკუთვნებიან: ხორბალი, წერი, შვრია, ბარდა, ლობიო, პომიდორი, ბამბა, სელი და სხვა….. ზოგჯერ თვითდამამტვერიანებელ მცენარეს ახასიათებს ჯვარედინდამტვერვაც. მაგ. ბამბაში და სელში 3-5% ჯვარედინდამტვერვაც ხდება.

ჯვარედინდამტვერვა ეწოდება ერთი მცენარიდან მეორე მცენარის ყვავილის ბუტკოზე მტვრის გადატანას. მტვერი გადადის ქარის, მწერის, წყლის, ფრინველის… საშუალებით. მწერებს იზიდავს მტვერი და ნექტარი(შაქრიანი სითხე, რომელიც გროვდება მცენარის ჯირკვლებში. განსაკუთრებულ როლს დამტვერიანებაში ასრულებენ ფუტკრები, რომლებიც აგროვებენ ნექტარს. იმ მცენარეებს, რომლებიც მწერების საშუალებით იმტვერებიან აქვთ მათ მისაზიდად მკვეთრი შეფერილობა, სურნელი, ივითარებენ ყვავილედს. მწერით დამამტვერიანებელ მცენარეებს ენტომოფილები ეწოდება. მნიშვნელოვანი რაოდენობა მცენარეებისა იმტვერება ქარის საშუალებით(19%), მათ ანემოფილებს უწოდებენ ( სიმინდი, ჭვავი). ამ მცენარეებს არ აქვთ მიმზიდველი ყვავილები. ისინი ივითარებენ დიდი რაოდენობით მტვერს, რომელიც ადვილად გადადის ქარის საშუალებით. ზოგ მცენარეს აქვს გარკვეული მოწყობილობა იმისათვის, რომ არ მოხდეს თვითდამტვერვა. მათ ახასიათებთ ე.წ. დიქოგამია, რაც ნიშნავს იმას, რომ მათი ბუტკო და მტვრიანა სხვადასხვა დროს მწიფდება(სიმინდი). ასევე ზოგს ახასიათებს ჰეტეროსტილია: მაღალი ბუტკო და დაბალი მტვერიანები(წიწიბურა). მრავალი ჯვარედინდამამტვერიანებელი მცენარე შეიძლება დაიმტვეროს საკუთარი მტვერითაც, მაგრამ ამ შემთხვევაში თაობა ნაკლებ სიცოცხლისუნარიანი გამოდის.

არსებობს ასევე ხელოვნური დამტვერიანება (ჰიბრიდიზაცია), რომელსაც აწარმოებს ადამიანი ახალი ჯიშების მიღების მიზნით.

ნაყოფი

ნაყოფი ძირითადად ვითარდება ნასკვისგან. არჩევენ ნამდვილ ნაყოფს და ცრუ ნაყოფს. ნამდვილი, როგორც ზემოთ ვთქვით ვითარდება ნასკვისაგან, ხოლო ცრუ ნაყოფის წარმოქმნაში მონაწილეობს აგრეთვე ყვავილის სხვა ნაწილებიც.

ნაყოფები არსებობს წვნიანი და მშრალი. მშრალ ნაყოფს აქვს მშრალი ნაყოფსაფარი (პერიკარპიუმი), რომელიც შეიძლება გაიხსნას და მაშინ თესლი ცვივა გარეთ, ან შეიძლება დარჩეს გაუხსნელი. ამიტომ მშრალი ნაყოფები იყოფა: ხსნად(ცვენად) და უხსნად (არაცვენად) ნაყოფებად. არაცვენადი ნაყოფებს თესლურა აქვს ტყავისებური ნაყოფსაფარი (პერიკარპიუმი), შიგნით მოთავსებულია ერთი თავისუფალი მარცვალი. კაკალი – ერთთესლიანი ნაყოფია, მარცვალი – აქვს ხორბალს, ქერს, ჭვავს, შვრიას, სიმინდს. ნაყოფედი აქვს ჭარხალს, 2-3 თესლიანი ერთად შეკრული. ცვენადი ნაყოფი აქვს:

პარკოსნებს, რომელთა ნაყოფს პარკი ეწოდება – ლობიო, ბარდა, სოია. ასევე ცვენდი ნაყოფია ჭოტი( რაფსი), კოლოფი( ბამბა, სელი).


თესლი

გარეგნული აგებულება, თესლი შედგება ჩანასახისგან, სამარაგო (საკვები) ნივთიერებისგან და კანისგან, მისი ზომები და ფორმა სხვადასხვაა. ის შეიძლება იყოს მრგვალი, ბრტყელი, ცილინდრული, უსწორმასწორო ზედაპირით, თირკმლისებური, ოვალური. თესლის შეფერილობაც სხვადასხვაა.

შინაგანი აგებულება,  ჩანასახი – ეს არის ჩანასახოვანი მცენარე. ის შედგება ფესვისგან, პირველადი ფოთლისგან(ორლებნიანებში -2 – ია, ერთლებნიანებში -1, შიშველთესლიანებში-რამოდენიმე) და კვირტისაგან, რომელიც არის მომავალი ღეროს და ფოთლების ჩანასახი.

სამარაგო(საკვები) ნივთიერებების მიხედვით თესლებს ყოფენ 4 ჯგუფად:

1. თესლი ენდოსპერმით – პურეულები, კარტოფილი, სტაფილო(ძირითადად ერთლებნიანები).

2. თესლი ენდოსპერმის გარეშე – ორლებნიანები, ჩანასახი დიდია, საკვები ნივთიერება გროვდება ლებნებში: პარკოსნები, გოგროვანები…..

3. თესლი პერისპერმით – აქ ძლიერ განვითარებულია თესლკვირტის ნუცელუსი სამარაგო ნივთიერებით.

4. თესლი ენდოსპერმით და პაერისპერმით – იშვიათად გვხვდება, სამარაგო ნივთიერება ენდოსპერმშიცაა და პერისპერმშიც ( შავი პილპილი).

ქიმიური შედგენილობა

ქიმიური შედგენილობის მიხედვით გამოიყოფა შემდეგი ჯგუფები:

1. ზეთოვანი მცენარეები – რომელთა თესლი შეიცავს 40-65% ცხიმს: სელი, მზესუმზირა, კანაფი, აბუსალათინი…….

2. სახამებლიანი მცენარეები – შეიცავენ 50-60% სახამებელს: პურეულები

3. ცილოვანი მცენარეები – შეიცავენ 25-40% ცილებს: პარკოსნები მცენარეთა 90% აქვს ზეთოვანი თესლი, 7% სახამებლიანი.

თესლის მოსვენებითი მდგომარეობა

თესლი დათესვამდე რაღაც პერიოდში არის მოსვენებით მდგომარეობაში, ამ დროს სასიცოცხლო პროცესები შენელებულია. ამ პერიოდს პურეულებში ეწოდება “აღებისშემდგომი მომწიფება”. სხვადასხვა მცენარეს ეს პერიოდი სხვადასხვა ხანგრძლივობით აქვს. არჩევენ “ ღრმა მოსვენებით მდგომარეობას”. ამ დროს, მიუხედავად ხელსაყრელი პირობებისა, თესლი არ აღმოცენდება. ასევე არსებობს “ იძულებითი მოსვენებითი მდგომარეობა”, რომელიც გამოწვეულია ერთ-ერთი ფაქტორის არ არსებობით. ასეთ დროს შეიძლება მრავალი მცენარის თესლმა შეინარჩუნოს აღმოცენების უნარი. მაგ: ბოსტნეულთა თესლი ინახება 4-8 წელი, პურეულთა – 10 წლამდე, ზოგიერთი სარეველას თესლი რამოდენიმე ათეული წელი.

თესლის გაღივება

1. იმისათვის, რომ თესლი გაღივდეს საჭიროა გარკვეული გარემო პირობები. უპირველეს ყოვლისა წყალი, რომელიც იწვევს თესლის გაჯირჯვებას. უჯრედები იწყებენ გაძლიერებულ ფუნქციონირებას, ძლიერდება მათში ფერმენტაციული პროცესები, სკდება თესლის კანი.

2. გაღივებისთვის ასევე საჭიროა ჰაერი. ჟანგბადი უზრუნველყოფს თესლის სუნთქვას, რომელიც გაღივებისას ძლიერდება.

3. შემდეგი ფაქტორია – ტემპერატურა, რომელიც სხვადასხვა მცენარისათვის სხვადასხვაა. პურეულები ღივდება 0-50°C-მდე, სიმინდი – 100°C-ზე, კიტრი 150°C-ზე.

ზოგიერთი მცენარისთვის ასევე აუცილებელია სინათლეც.

ზოგი მცენარის თესლი ღივდება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ წინასწარ ვამყოფებთ მათ დაბალ ტემპერატურაზე. ამ პროცესს სტრატიფიკაცია ეწოდება. მაგ. მსხალი, ვაშლი, ალუბალი, ზოგი ბალახოვანი და საკვები მცენარე და სხვა. მცენარეთა თესლს ამყოფებენ ნოტიო ქვიშაში ზამთრის განმავლობაში. გაზაფხულზე ასეთი თესლი კარგად ღივდება. ზოგ მცენარეს აქვს სქელი საფარი(კანი), რაც ხელს უშლის შიგნით წყლის შეღწევას და გაღივება ჭიანურდება. ამ დროს იყენებენ სკარიფიკაციას, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ თესლს უზიანებენ გარსს(ხეხავენ ქვიშაში). ასეთია მაგ. ხანჭკოლა.

როცა თესლი ღივდება, ჯერ იწყებს ზრდას ფესვაკი, შემდეგ ღერაკი. იმ ადგილას, სადაც ფესვი გადადის ღეროში – ფესვის ყელს უწოდებენ. აღმონაცენის მონაკვეთს ლებნებიდან ფესვის ყელამდე ეწოდება ლებნისქვეშა მუხლი ან ჰიპოკოტილე, ხოლო მონაკვეთს ლებნიდან კენწრულ კვირტამდე – ეპიკოტილე ან ლებნისზედა მუხლი ეწოდება. კენწრული კვირტისაგან გაიზრდება ღერო ფოთლებით. როცა მცენარე განივითარებს მწვანე ორგანოს(ფოთლებს), უკვე ხდება დამოუკიდებელი.

ნაყოფის და თესლის მნიშვნელობა – დიდია. ისინი არა მარტო საკვებ ნივთიერებას შეიცავენ, არამედ არიან დიეტური პროდუქციის და ვიტამინების წყარო. თესლი ბუნებაში ვრცელდება სხვადასხვა გზით – ქარით, ცხოველით, ფრინველით…

ლ.ალფაიძე,

ე.მოთიაშვილი,

ნ. ჭანკვეტაძე

წყარო: agronews.ge

საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარებისთვის ერთ-ერთი ხელისშემშლელი ფაქტორი მიწის ბაზრის განუვითარებლობაა

როგორც ISET Policy Institute-ს კვლევაშია ნათქვამი არარეგისტრირებული მიწების დიდი რაოდენობა ხელს უშლის მიწების კონსოლიდაციასა და დარგში პროდუქტიულობის გაზრდას.

იუსტიციის სამინისტროს მონაცემების თანახმად, 2019 წლის თებერვლის მდგომარეობით, მიწის რეგისტრაციის 2016 წლის რეფორმის ფარგლებში, 543 139 ფიზიკურმა პირმა  130 943 ჰა მიწა დაარეგისტრირა,  1 431 იურიდიულმა პირმა კი _1 793 ჰა, ხოლო საჯარო საკუთრებაში მოექცა  34 131 საჯარო დაწესებულების  169 241 ჰა მიწა.

2016 წლის 1-ელ აგვისტომდე რეგისტრირებულ იქნა 1 212 173 ჰა მიწა, ხოლო შემდგომ  დამატებით 301 976 ჰა. დღეისთვის მთლიანი რეგისტრირებული მიწის ფართობი შეადგენს 1 514 149 ჰა, რაც სასოფლო-სამეურნეო მიწების 45%-ია, ხოლო დანარჩენი 55% არ არის რეგისტრირებული. 2016 წლის შემდეგ რეგიონებში ყველაზე დიდი ფართობის რეგისტრირება მოხდა კახეთში, ხოლო ყველაზე დიდი რაოდენობის ნაკვეთების რეგიტრაცია მოხდა იმერეთში.

რაც შეეხება საკვების ფასებს, წინა წელთან შედარებით, სურსათისა და უალკოჰოლო სასმელების ჯგუფში ფასები 3.2%-ით გაიზარდა, რამაც სფი 1.0 პროცენტული პუქტით გაზარდა. 2019 წლის იანვარში მნიშვნელოვანი ცვლილება განიცადა სურსათის შემდეგ ჯგუფებში შემავალმა პროდუქტებმა:  თევზეული (+12.3%), პური და პურპროდუქტები (+10%), ბოსტნეული და ბაღჩეული (+6.5%).

2019 წლის იანვარში ბოსტნეულის კატეგორიაში შემავალი პროდუქტების ფასები 2018 წლის დეკემბეთან შედარებით 15.8%-ით, ხოლო 2018 წლის იანვართან შედარებით 6.5%-ით გაიზარდა. საქსტატის მონაცემების მიხედვით, 2019 წლის იანვარში კომბოსტოს ფასები ყველაზე მეტად, 75%-ით გაიზარდა წინა წელთან შედარებით. კომბოსტოს ფასების ასეთი ზრდა გასაკვირია, როცა წელი მხოლოდ ახლა დაიწყო.

ვაჭრობის სტატისტიკის მიხედვით, კომბოსტოს იმპორტის როგორც ღირებულება, ისე რაოდენობაც გაიზარდა. 2019 წლის იანვარში კომბოსტოს იმპორტის ღირებულებამ 80 311 აშშ დოლარი შეადგინა, რაც 2018 წლის მაჩვენებელს – 44 048 აშშ დოლარს, 82%-ით აღემატება. იმავე პერიოდში, კომბოსტოს იმპორტის რაოდენობა 132%-ით გაიზარდა, 200.64 ტონიდან 466.38 ტონამდე. იმპორტის ზრდას, წესით, ფასების შემცირება უნდა გამოეწვია, თუ ადგილობრივი წარმოება არ არის ძალიან დაბალი. შესაბამისად, კომბოსტოს ფასების ზრდა შესაძლოა, ადგილობრივი წარმოების შემცირებას გამოეწვია. სამწუხაროდ, წარმოების შესახებ სტატისტიკური მონაცემები ჯერ არ არის ხელმისაწვდომი.

საქსტატის 2018 წლის წინასწარი მონაცემების მიხედვით, საქართველოს ეკონომიკა 4.7%-ით გაიზარდა. ეს იგივე ზრდის ტემპია, რაც 2017 წელს დაფიქსირდა.

2017 წელი საქართველოს სოფლის მეურნეობისთვის საკმაოდ ბევრი გამოწვევით ხასიათდებოდა,  რის შედეგადაც სექტორში პროდუქციის გამოშვება 3.5%-ით შემცირდა.

2017 წლისგან განსხვავებით, სოფლის მეურნეობას 2018 წელს დადებითი ზრდის ტემპი ჰქონდა, თუმცა ეს ზრდა საკმაოდ მოკრძალებული,  0.7% იყო.

როგორც მოსალოდნელი იყო, სოფლის მეურნეობის წილი ქვეყნის მთლიან მშპ-ში შემცირებას განაგრძობს და 2018 წელს 7.7% შეადგინა, მაშინ როცა 2017 წელს ეს მაჩვენებელი 8.0% იყო.

ქვეყნის მთლიან მშპ-ში სოფლის მეურნეობის დაბალი წილი გასაკვირი არაა, იქიდან გამომდინარე, რომ 2017 წელს მსოფლიოს საშუალო მაჩვენებელი 6.4% იყო (CIA-ს შეფასება). ეს მაჩვენებელი კიდევ უფრო დაბალია განვითარებულ ქვეყნებში და 1%-დან 3%-მდე მერყეობს. ამდენად, საქართველოს ეკონომიკისათვის ამ მაჩვენებლის შემცირება არ იქნებოდა საზიანო, რომ არა ერთი ფაქტი – საქართველოში სამუშაო ძალის დაახლოებით 40% სოფლის მეურნეობაშია დასაქმებული. მსოფლიო ბანკის შეფასებით, 2018 წელს სოფლის მეურნეობაში დასაქმების მსოფლიოს საშუალო მაჩვენებელი 26% იყო, თუმცა განვითარებულ (OECD-ის) ქვეყნებში იგი 5%-ს არ სცდება.

სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულთა მაღალი მაჩვენებლით (40%-ის ფარგლებში), საქართველო ისეთი ქვეყნების რიცხვშია, როგორიცაა გაბონი, განა, ჰაიტი, ინდოეთი, კენია, მაროკო, ნიგერია, პაკისტანი, ვიეტნამი და სხვ. თუ მსოფლიო ბანკის 2018 წლის მონაცემებში ჩვენს მეზობელ ქვეყნებს შევხედავთ, ყველა მათგანს უფრო დაბალი მაჩვენებელი აქვს, ვიდრე საქართველოს: აზერბაიჯანი – 37%, სომხეთი – 33%, თურქეთი – 19%, რუსეთი – 7%.

აღსანიშნავია, რომ საქართველოში ფერმერთა უმრავლესობა მიეკუთვნება ე.წ. „შემთხვევით ფერმერებს“ და არა „მოწოდებით ფერმერებს“, სოფლის მეურნეობაში დასაქმების მაღალ მაჩვენებელს იწვევს ისიც, რომ ეკონომიკის სხვა სექტორებში სამუშაო ადგილების სიმცირეა. ამასთანავე, „შემთხვევითი ფერმერების“ უმეტესობა ვერ აკმაყოფილებს შრომის ბაზარზე არსებულ მოთხოვნებს ცოდნისა და უნარების მხრივ. ამდენად, სოფლის მეურნეობაში არსებული მაღალი დასაქმების მაჩვენებელი და მშპ-ში ამ სექტორის შემცირებული წილი იმაზე მიუთითებს, რომ საჭიროა პროფესიული განათლების გაძლიერება და სტრუქტურული ცვლილებები სექტორში.

agronews.ge

წყარო: agronews.ge

ნიადაგის დეგრადაციის არსი და მისი გამომწვევი მიზეზები

03/04/2019 admin

საქართველოში უკანასკნელი 20-35 წლის განმავლობაში ინტენსიურ მეურნეობებში და ბუნებრივ საძოვრებზე  ეკოლოგიური ვითარება მნიშვნელოვნად გაუარესდა. ქიმიური სასუქების, პესტიციდების ინტენსიურმა გამოყენებამ, ნიადაგების ხშირმა და არასწორად დამუშავებამ, საძოვრებზე არამდგრადმა ძოვებამ, წყლისმიერმა, ქარისმიერმა ეროზიებმა და სხვა, ნიადაგის ფიზიკური და ბიოლოგიური დეგრადაცია და გარემოს ქიმიური დაბინძურება განაპირობა.

ნიადაგზე ზემოქმედების შედეგად დაირღვა მისი სტრუქტურა, დაქვეითდა ჰუმუსისა და საკვებ ნივთიერებათა შემცველობა, წარმოიქმნა სახნავი ზოლის ქვედა გამკვრივებული ფენა, გაუარესდა ნიადაგის ფიზიკური თვისებები – წყალგამტარობა, ტენტევადობა, აერაცია და სხვა. დადგენილია, რომ ასეთი სახის დეგრადირებულ – “გადაღლილ” ნიადაგებზე მოსავლიანობა დაქვეითებულია საშუალოდ 55-65%-ით. 

ნიადაგების დეგრადაცია  არის უარყოფითი პროცესი, რომლის შედეგად ნიადაგი კარგავს ადრე დაგროვილ ორგანულ ნივთიერებებს _ ჰუმუსს, რის შედეგადაც მცირდება ნიადაგის ნაყოფიერება, განიცდის დეგრადაციას და მისი ეკონომიკური ღირებულება სხვადასხვა ფაქტორთა ზემოქმედების შედეგად ეცემა.

ნიადაგების დეგრადაცია ძირითადად არასწორად წარმართული სამეურნეო საქმიანობის შედეგია და არის თანამედროვეობის ერთერთი უმნიშვნელოვანესი პრობლემა. ამ პრობლემის არსი იმაში მდგომარეობს, რომ იგი საფრთხეს უქმნის დედამიწის მოსახლეობას საკვებით უზრუნველყოფაში და ბუნებრივი გარემოს ეკოლოგიურ უსაფრთხოებას.

ნიადაგების დეგრადაციის ძირითადი მიზეზებია:

  • მოსახლეობის ეკონომიკური და პოლიტიკური მოტივირების ნაკლებობა;
  • სოფლის მეურნეობის წარმოების საკითხებში ნაკლები ინფორმირებულობა;
  • სიღარიბე;
  • მდგრადი ორგანული სოფლის მეურნეობის ნაკლები განვითარება და სხვა.

საძოვრებისა და სასოფლო სამეურნეო სავარგულების გადაწვის, უკონტროლო ძოვების, გზებისა და სხვა ინფრასტრუქტურის არასწორი მშენებლობის, დასახლებების ქაოტური მშენებლობებისა და სხვა ფაქტორების შედეგად ყოველწლიურად ნიადაგების უზარმაზარი ტერიტორიები განიცდიან ეროზიასა და დეგრადაციას. აღნიშნულიდან გამომდინარე მიწის სწორად მართვას უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება, რადგან იგი წარმოადგენს საზოგადოების გრძელვადიანი სოციალური და ეკონომიკური განვითარების საფუძველს.

არსებობს ნიადაგების  დეგრადაციის ხელმშემწყობი ფაქტორები, რომლის გააქტიურებასაც (როგორც ბუნებრივად, ისე ანთროპოგენურად) უდიდესი მნიშვნელობა აქვს. ასეთი ფაქტორებია:

  • ადგილის რელიეფი, რელიეფი განაპირობებს დეგრადაციის ხარისხს და მის ინტენსივობას. ნიადაგის ნაყოფიერი ფენისათვის ერთ-ერთი საშიში პროცესი _ ეროზია  რელიეფის დახრილობასა და დანაწევრების ხარისხზე დიდად არის დამოკიდებული.
  • ლიმატი, ნიადაგის დეგრადაციის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია. ატმოსფერული ნალექები, ჰაერის ტემპერატურა და ქარი სხვა ფაქტორებთან ერთად (რელიეფი, მცენარეული საფარი, ნიადაგების შედგენილობა და სხვა) გადამწყვეტ როლს თამაშობს ნიადაგის ეროზიის განვითარებაში.
  • მცენარეული საფარი. რელიეფთან და კლიმატთან ერთად ნიადაგის დეგრადაციის პროცესის ინტენსივობა ბევრად არის დამოკიდებული მცენარეულ საფარზე. მცენარეული საფარი იცავს ნიადაგს ზედაპირული ჩამონადენისა და ქარისმიერი ეროზიის ზემოქმედებისაგან.
  • ნიადაგების შემადგენლობა, მდგრადობა არის ნიადაგის უნარი გაუძლოს მის ზედაპირზე სხვადასხვა ფაქტორის უარყოფით ზემოქმედებას. ნიადაგების მდგრადობის ხარისხი დამოკიდებულია მის მექანიკურ და აგრეგატულ მდგომარეობაზე, ფიზიკურ, ბიოლოგიურ და ქიმიურ თავისებურებებზე. ეროზიის მიმართ ნიადაგების მდგრადობა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული აგრეთვე ნიადაგში არსებული ჰუმუსის რაოდენობაზე, კარბონატებისა და კათიონების შემცველობაზე.      
  • ნიადაგის არასწორი ექსპლოატაცია – მოხმარება, მისი არასწორი გამოყენება დეგრადაციის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიზეზია. ნიადაგის დეგრადაციის შესუსტების ან სრული შეწყვეტისათვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ნიადაგის დამუშავებისა და  გამოყენების სწორი რეგულირება.ამჟამად,  როგორც წესი მოსახლეობის მიერ სათანადო ყურადღება არ ექცევა ნიადაგის დეგრადაციისაგან დაცვის ტრადიციულ და ეფექტურ ხერხებს, როგორიცაა თესლბრუნვა, ნაკვეთმონაცვლეობა, სხვადასხვა კულტურების შეთესვა, ნიადაგის სწორად დამუშავება, სასუქების არაგეგმაზომიერი და არასწორი გამოყენება, ორგანული სასუქების გამოყენების დეფიციტი, ქარსაცავი ზოლების გაჩეხვა, არასწორი ძოვება, მინდვრების გადაწვა და სხვა.
 ნიადაგი და მისი ნაყოფიერება

ნიადაგი ლითოსფეროს ზედა ფხვიერი ფენაა, რომელსაც გააჩნია ნაყოფიერება. ზუსტად ეს ნაყოფიერების თვისება გამოარჩევს მას გეოლოგიური ქანისგან. ჰუმუსი ნიადაგის ორგანული ნივთიერებაა, რომელიც წარმოიქმნება მცენარეული და ცხოველური ნაშთებისა და მათი ცხოველმოქმედების პროდუქტების ხრწნის შედეგად. ჰუმუსის პროცენტული შემცველობა  პირდაპირ კავშირშია ნიადაგის ნაყოფიერებასთან.

ჰუმუსი შეიცავს როგორც ორგანულ, ისე მინერალურ ნივთიერებებს მცენარისთვის შესათვისებელ ფორმებში.

ნიადაგში ჰუმუსის შემცველობასთანაა დაკავშირებული წყალმომარაგებისა და სითბური რეჟიმები, ნიადაგის ბიოლოგიური აქტიურობა, ნიადაგწარმოქმნის პროდუქტთა მიგრაცია და სხვა.

ნიადაგებში ჰუმუსის შემცველობა  1-2%-დან 12-15%-მდე მერყეობს, სიღრმით მკვეთრად ან თანდათანობით მცირდება. დიდია ჰუმუსის მნიშვნელობა ნიადაგის პროფილის ფორმირებაში. ჰუმუსში გროვდება და დიდი ხნის განმავლობაში შეინახება მცენარეებისა და მიკროორგანიზმების კვების ძირითადი ელემენტები. 

ჰუმუსი აუმჯობესებს ნიადაგში წყლის, ჰაერისა და საკვები ნივთიერებების მდგრადობას  და მათ შეთვისებას მცენარეთა ფესვთა სისტემების მიერ. ჰუმუსის შემადგენლობა განსხვავებულია. იგი დამოკიდებულია კლიმატზე, მცენარეულ საფარზე, ნიადაგის ტიპზე და მისი დამუშავების მეთოდებზე-აგროტექნიკაზე.

ორგანული ნივთიერებებით გაჯერებული ჰუმუსის ფენა:

  • აუმჯობესებს ნიადაგის სტრუქტურას;
  • იცავს და ამაღლებს ნიადაგის წინააღმდეგობრივ უნარს წყლისმიერი და ქარისმიერი ეროზიისადმი;
  • ნიადაგში ინახავს ტენს დიდი ხნის განმავლობაში და მცენარეებისათვის ხელმისაწვდომია ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში;
  • ინახავს ნიადაგში საკვებ ელემენტებს და მცენარეს შეუძლია გამოიყენოს ხანგრძლივ პერიოდში;
  • შეიცავს საკვებ ელემენტებს (აზოტი, ფოსფორი, კალიუმი) და მიკროელემენტებს, რომლებსაც შემდგომ იყენებს მცენარე.

ნიადაგის ნაყოფიერება–  ნიადაგის უმთავრესი და არსებითი თვისება, რომელიც განასხვავებს მას დედაქანისაგან და რომელიც გულისხმობს სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის უზრუნველმყოფი თვისებების ერთობლიობას. ნიადაგის ნაყოფიერება გულისხმობს მცენარის უზრუნველყოფას წყლით, სითბოთი და საკვები ნივთიერებებით. ნიადაგი სასოფლო-სამეურნეო წარმოების ძირითადი საშუალებაა.

ნიადაგის ნაყოფიერების დაკარგვა შეიძლება გამოიწვიოს ადამიანის არასწორმა საქმიანობამ – დამუშავებამ (მოხვნა, კულტივაცია და სხვა სამუშაოები), პესტიციდების არასწორმა და არანორმირებულმა მოხმარებამ, არასწორმა ირიგაციამ, ქარსაცავი ზოლების გაჩეხვამ, ნიადაგის ეროზიამ, საძოვრების არანორმირებულმა ძოვებამ  და, რა თქმა უნდა, ბუნებრივმა კატასტროფულმა მოვლენებმა.

ლანდშაფტისა და მიწის რესურსების მდგრადი მართვის დანერგვა“

მებოსტნეობის თესლბრუნვის საორიენტაციო სქემები

თესლბრუნვები მებოსტნეობაში

აგრონომიული თვალსაზრისით სწორი თესლბრუნვა – ეს არის ნიადაგის დამუშავების სისტემების მეცნიერული გამოყენება ნათესი ფართობების მხედველობაში მიღებით, კულტურების მორიგეობის სწორად განლაგება და კომპლექსური სწორი ღონისძიებების გატარება, რაც, საბოლოოდ, ნიადაგის ნაყოფიერების გაზრდას უნდა ემსახურებოდეს.

დადგენილია, რომ მაღალი მოსავლის მიღება შესაძლებელია, მხოლოდ სხვადსხვა კულტურების სწორი ადგილმონაცვლეობით ანუ დროში მათი მორიგეობით, რაც საფუძველია მიწათმოქმედების ყველა სისტემების გამოყენებისას.

უკანასკნელ წლებში ჩამოყალიბდა მოსაზრებები, რომ მინერალური სასუქების გამოყენების პირობებში, ქიმიური საშუალებების მცენარეთა დაცვის ფართო გამოყენებით ავადმყოფობებისა და მავნებლების საწინააღმდეგოდ, ჰერბიციდების გამოყენებით სარეველების წინააღმდეგ, მორწყვის წესების და მეთოდების თანამედროვე საშუალებების ფონზე, თითქოს შესაძლებელია თესლბრუნვის უგულებელყოფა, ანუ კულტურათა მორიგეობის გარეშე მიწათმოქმედების სისტემების დაცვა.

მრავალწლიანი ცდებისა და გამოცდების საფუძველზე, დანამდვილებით შეიძლება ვთქვათ, რომ თანამედროვე, ინტენსიური მიწათმოქმედების ფონზე, თესლბრუნვების აუცილებლობა დავას არ იწვევს.

თესლბრუნვების ძირითადი აგროტექნიკური დანიშნულებაა ნიადაგის ნაყოფიერების აღდგენა და ამაღლება, ყოველი შემდგომი კულტურის მაღალი მოსავლის მისაღებად.

თესლბრუნვის მინდვრებზე, ყოველი როტაციის შემდეგ, ნიადაგის ნაყოფიერება უნდა იყოს იმ დონეზე, რომ კულტურის მოსავალი მაღალი იყოს წინა როტაციის მოსავალზე. ამის მიღწევა შესაძლებელია კომპლექსური ღონისძიებების გატარებით. ერთ-ერთ ასეთ ღონისძიებად ითვლება კულტურების მორიგეობა.

კულტურის უცვლელად მოყვანისას ერთ მინდორზე (მონოკულტურა) ბოსტნეულის მოსავლიანობა კლებულობს ნიადაგის საკვები ელემენტებით ცალმხრივი გამოფიტვის შედეგად, მასში ამ კულტურის მავნებლების და დაავადებების გამომწვევების დაგროვებით, სარეველების მატებით, მდგომარეობას არ შველის ყოველწლიურად სასუქების გაზრდილი დოზებით შეტანაც.

თესლბრუნვებში კარგ შედეგს იძლევა როტაციაში ერთ-ერთ მინდორზე მრავალწლიანი ბალახების, კერძოდ იონჯის ჩართვა. კარგად ჩამოყალიბებულ, მრავალწლიანი ბალახებით ჩართულ როტაციისას ნიადაგში გროვდება ორგანული ნივთიერებების და აზოტის დიდი რაოდენობა, მაგრამ ეს შესაძლებელია მხოლოდ სარწყავ პირობებში.

ამ დროს ბალახების ზრდისათვის კარგი პირობებია შექმნილი და თივის მაღალი მოსავალიც მიიღება. ამასთან, იონჯა არა მარტო ამდიდრებს ნიადაგს საკვები ელემენტებით, არამედ აუმჯობესებს მის სტრუქტურას და ნიადაგს იცავს დამლაშებისაგან გრუნტის წყლის დონის დაწევით.

ქვემოთ მოგვყავს მებოსტნეობის თესლბრუნვების საორიენტაციო სქემები:

სქემა 1

დასავლეთ საქართველოს სუბტროპიკული მებოსტნეობის პირველი ზონის პირველი და მეორე ქვეზონისათვის (აჭარის, გურიის, სამეგრელოს და აფხაზეთის დაბლობი ნაწილი).

ბოსტნეული

სქემა 2

იმ ფართობებზე, რომლებიც საჭიროებენ გაკულტურებას, როგორიცაა კოლხიდა და სხვა, მიზანშეწონილია ნათესბალახიანი თესლბრუნვის წარმოება.

ბოსტნეული

სქემა 3

როცა წამყვანი კულტურაა კომბოსტო, (მაგალითად სამტრედიის რაიონში).

ბოსტნეული

სქემა 4

როცა წამყვანი კულტურაა ხახვი (მაგალითად ვანის რაიონში).

ბოსტნეული

სქემა 5

აღმოსავლეთ საქართველოს მებოსტნეობის პირველი ზონის I ქვეზონისათვის (შიდა კახეთის დაბლობი).

საერთო თვალსაზრისით, თესლბრუნვის სქემამ კულტურათა მორიგეობით უნდა შექმნას ისეთი პირობები, რომ ყოველი კულტურა პოულობდეს უკეთეს პირობებს განვითარებისათვის. ამავე დროს, ამზადებდეს კარგ პირობებს მის შემდგომ მომავალი კულტურისათვის.

უნდა გვახსოვდეს, რომ თავიანთ მინდორს კომბოსტოს მცენარეები და ჯვაროსანთა ოჯახის ძირხვენები უნდა დაუბრუნდნენ სულ მცირე 3-4 წლის შემდეგ, ხოლო თავიანი ხახვი და ხახვნაირი მცენარეები – 4-5 წლის შემდეგ, რაც შეეხება სტაფილოს ის მორიგეობაში 3 წელში ერთხელ.

ცალკეულ შემთხვევებში დასაშვებია ერთი კულტურის მოყვანა ერთ ადგილზე 2-3 წლის განმავლობაში, იმ პირობით, რომ წინამორბედი კულტურა არ უნდა იყოს შემდგომი კულტურის ოჯახიდან, იმისათვის რომ თავიდან ავიცილოთ მცენარეების დაავადება ამ ოჯახისათვის დამახასიათებელი საერთო ავადმყოფობებით.

წყარო: agrokavkaz.ge

სახნავი მიწების ეროზიისაგან დაცვის აგროტექნიკური ღონისძიებები

ნიადაგის ეროზია ნადნობი და ნალექების წყლებით (წყლისმიერი ეროზია) ან ქარის ძალით (ქარისმიერი ეროზია) მისი ზედაპირული ყველაზე ნაყოფიერი ფენისა და მისი ქვედა ქანების დაშლის პროცესს ეწოდება.

ეროზიის შედეგად დაშლილ ნიადაგებს ეროდირებულს უწოდებენ. ბუნებრივი მცენარეულობის მიერ 2,5 სმ-ის დაშლილი ჰუმუსოვანი ფენის აღსადგენად საჭიროა 300-1000 წელიწადი. ეროზიული პროცესები წარმოიქმნება და მიმდინარეობს მიწის არასწორი ექსპლუატაციის, აგროტექნიკის შაბლონური გამოყენების, ნადნობი და ნალექების წყლის არარეგულირებით, ტყის ნარგაობის დაუცველობით, მინდორსაცავი ტყის ზოლების არასწორი გაადგილებით.

ნიადაგების ეროზიის სახეები. ნიადაგის ეროზიის ყველა ფორმას ყოფენ შემდეგ სახეებად:

გეოლოგიური ეროზია; 
ანთროპოგენური ეროზია; 
წყლისმიერი ეროზია; 
წვეთოვანი ეროზია; 
სიბრტყითი ეროზია; 
ხაზოვანი (სიღრმითი) ეროზია; 
ირიგაციული ეროზია; 
ქარისმიერი ეროზია; 
მტვრიანი ქარიშხალი; 
ყოველდღიური (ადგილობრივი) ეროზია.

გეოლოგიური ეროზია ვლინდება ბუნებრივ პირობებში და მიმდინარეობს შენელებულად, ვიდრე ყალიბდება თვით ნიადაგის პროფილი.

ანთროპოგენული ეროზია არის არარაციონალური სამეურნეო საქმიანობის შედეგი. იგი მიმდინარეობს უფრო ინტენსიურად, ვიდრე ნიადაგწარმომქმნელი პროცესი.

წყლისმიერი ეროზია – შეინიშნება ყველგან, სადაც ადგილი აქვს წყლის ზედაპირულ მოძრაობას. განსაკუთრებით რთული რელიეფის მქონე ფართობებზე. მას ადგილი აქვს, როგორც დასავლეთ ისე აღმოსავლეთ საქართველოში და სერიოზულ ზიანს აყენებს ბუნებასა და სასოფლო-სამეურნეო წარმოებას. არჩევენ წყლისმიერი ეროზიის შემდეგ ფორმებს: წვეთოვანს, სიბრტყითს, ხაზოვანს (სიღრმითს) და ირიგაციულს. წვეთოვანი ეროზია – გამოხატავს წვეთების მოქმედებას ნიადაგზე. ნიადაგების აგრეგატები იშლება წვიმის წვეთების დარტყმის შედეგად. წვეთოვანი ეროზიის შედეგად ნიადაგის ფორები იხშობა წვრილ-წვრილი ნაწილაკებით, მცირდება წყლის გამტარიანობა, ძლიერდება ზედაპირული დინება და ნიადაგის ჩამორეცხვა. სიბრტყითი ეროზია ნიადაგის თანაბარი ჩამორეცხვის შედეგია. ნადნობი და წვიმის წყლის წვრილი ნაკადებით. ხაზოვანი ეროზია ნიადაგს შლის სიღრმეზე. ამ სახის ეროზიას იწვევს ნადნობი და ნალექების წყლები.

ირიგაციული ეროზია

მიმდინარე და სარწყავი წყლებით ნიადაგები ირეცხებიან. სარწყავ წყალს სისტემატიურად გამოაქვს მინდვრებიდან ნიადაგის ნაწილაკები, რისთვისაც მას ირიგაციული ეწოდება. იგი ძირითადად წარმოებს არასწორი რწყვის შედეგად. ქარისმიერ ეროზიას მეტნაკლები რაოდენობით, ადგილი აქვს თითქმის ყველგან, განსაკუთრებით ველიან და გვალვიან მიწათმოქმედების პირობებში. მტვრიანი ქარიშხალი ქარისმიერი ეროზიის სახეა. ამ დროს ნიადაგი იშლება და დეფლაციას განიცდის. ქარს, ნიადაგის ჰუმუსოვან ფენასთან ერთად მიაქვს კულტურათა და სარეველა მცენარეთა თესლები და აღმონაცენი. ამ სახის ეროზიას განსაკუთრებით დიდი ზიანი მოაქვს მაშინ როცა მინდვრები ძალზე გამომშრალია და ბალახებით არ არის დაფარული.

ყოველდღიური (ადგილობრივი) ეროზია

ყოველდღიური ეროზია, როგორც მტვრის ქარიშხალი შლის ნიადაგს და ღუპავს კულტურულ მცენარეთა ნათესებს. ნიადაგის ეროზია სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავალს ძლიერ ამცირებს.

ნიადაგის ეროზირებაზე ყველაზე მეტად რეაგირებს შაქრის ჭარხალი, მზესუმზირა, საშემოდგომო ხორბალი, სიმინდი და სხვ. ყველაზე ნაკლებად რეაგირებს _ საშემოდგომო შვრია, საშ. ჭვავი და მრავალწლიანი ბალახი. სუსტად ეროდირებულ მიწებზე მოსავალი მცირდება 5-10%-ით, საშუალო ჩამორეცხილზე _ 1540%-ით და ძლიერ ჩამორეცხილზე _ 25-55%-ით.

ნიადაგის წყლისმიერი ეროზია და მასთან ბრძოლა

ძირითადი ბუნებრივი ფაქტორები, რომელზედაც დამოკიდებულია ეროზია _ კლიმატი და რელიეფია.

წყლისმიერი ეროზიის საწინააღმდეგოდ იყენებენ _ ნიადაგის დამუშავების დიფერენცირებულ სისტემას, კონკრეტული პირობების-მოსული ნალექების, ნიადაგის ტიპის, მინდვრის რელიეფის და მცენარეული საფარის გათვალისწინებით.

წყლისმიერი ეროზიის ადგილებში თესლბრუნვების მინდვრებს ათავსებენ ისე, რომ თითოეული მათგანის გრძელი მხარე მდებარეობდეს დაქანების გარდიგარდმოდ, რაც საშუალებას იძლევა დამუშავდეს ნიადაგი დაქანების გარდიგარდმო, ნიადაგის ჩამორეცხვის აღსაკვეთად.

ჩვეულებრივ, დამრეც ფერდობებზე (1,0-1,50) მცირედ ეროდირებულ მიწებზე ნიადაგს ხნავენ დაქანების გარდიგარდმოდ, ხოლო რთული რელიეფის პირობებში_ ჰორიზონტალების მიხედვით ან ნაკვეთს ჰყოფენ ნაწილებად და თოთოეული მათგანისათვის ახორციელებენ ეროზიის საწინააღმდეგო ხვნას დაქანების მიმართულებისა და ხარისხის შესაბამისად.

აგროტექნიკური ღონისძიებები

ეროზიის საწინააღმდეგო აგროტექნიკურ ღონისძიებებს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება, რადაგანაც ისინი უფრო ხელმისაწვდომია და შეიძლება ჩატარდეს სხვადასხვა სასოფლო-სამეურნეო სამუშაოებთან ერთად სისტემატურად. ეროზიის საწინააღმდეგო ნიადაგის დამუშავების ღონისძიებებში შედის:

მოხვნა; 
კონტურული ხვნა; 
ნიადაგის ზოლური გაფხვიერება.

ნიადაგის დამუშავება

ნიადაგის ეროზიის წინააღმდეგ დიდი მნიშვნელობა აქვს ნიადაგის დამუშავების სწორად შერჩეულ სისტემას. მოხვნა ტარდება ფერდობებზე გარდიგარდმო 25-27სმ სიღრმეზე. კონტურული ხვნა ხშირად ტარდება სხვადასხვა მხარეს დაფერდებულ ადგილებში.

ნიადაგის ზოლური გაფხვიერება

წყლისმიერი ეროზიის ძირითადი მიზეზი წყლის ბალანსის დარღვევაა მოსული ატმოსფერულ ნალექებსა და ნიადაგის მიერ შთანთქმულ რაოდენობას შორის. ყველაზე მეტი ჩამონადენი იქ არის, სადაც ნიადაგის წყალგამტარობა ფერდობზე მინიმალურია. წყალგამტარობის გადიდების პარალელურად წყლის ზედაპირულად მოძრავი ნაკადი მცირდება. ამ თავისებურებას ყოველთვის ითვალისწინებენ ფერდობი ადგილების ხვნის წესის შერჩევის დროს.

2°–მდე დაქანების ფერდობებზე კოკისპირული წვიმების ჩამონადენის დასაკავებლად, ერთი ღრმა ხვნა საკმარისი არ არის. ამ შემთხვევაში დამატებით ქმნიან წყლის დასაკავებელ მიკრორელიეფს.

ეროზიის წინააღმდეგ წყლის დასაკავებელი მიკრორელიეფს წარმოადგენს:

საფეხურებიანი და საფეხურებიან თხემებიანი ხვნა; 

ნიადაგისა და ანეულების წყვეტილი დაღარვა; 

დაბუდნება, დანაპრალება და კვლების გაკეთება.

თხემებიანი გარდიგარდმო მოხვნა სრულდება ჩვეულებრივი გუთნით, ერთი ფრთის 40-40 სმ-ით დაგრძელებით. ასეთი ფრთა ბელტს აგდებს წინა გავლილზე და წარმოქმნის 12-16 სმ-ის სიმაღლის თხემს (ბაზოს). ტოვებს რა ღია კვლებს, ბაზოები და კვლები ქმნიან მნიშვნელოვან ტევადობებს წყლისათვის. დამუშავება ეფექტურია ერთმხრიან დაქანებულ, 50-მდე დახრილობის ფერდობებზე.

საფეხურებიანი და საფეხურებიან-თხემებიანი ხვნა ტარდება სხვადასხვა სიღრმეზე. ასეთი წესით ხვნას ატარებენ იმიტომ, რომ ზედაპირულია, დაფარულია (ხნულის შიგა) ჩამონადენი. ამისათვის იყენებენ ჩვეულებრივ გუთანს ორი გადიდებული თხემებიანი გარდიგარდმო მოხვნა დგარით, ერთის გამოშვებით. იქმნება კვლის საფეხურიანობა, რომელიც აკავებს ნიადაგქვეშა ჩამონადენით. იმისათვის, რათა არ მოხდეს ნაკლებნაყოფიერი ფენის გადაბრუნება ნიადაგის ზედაპირზე, გაგრძელებულ დგარიან კორპუსზე აშენებენ შემოკლებულ (შემოჭრილ) ფრთებს. ასეთ ხვნას უწოდებენ საფეხურებიან-თხემოვანს, რამდენადაც ნიადაგის ზედაპირი ხდება თხემოვანი, წარმოიქმნება კვლები და ბაზოები.

ასეთ ხვნას იყენებენ მარტივ, ერთმხრივ დაქანებულ ფერდობებზე.

ნიადაგისა და ანეულების წყვეტილი დაღარვისათვის იყენებენ კვლის მწყვეტებს, წყვეტილ დაღარვას აკეთებენ 5-10° დაქანების ფერდობებზე.

დაბუდნავებას, დანაპრალებას და დაღრუებას აკეთებენ სპეციალური იარაღებით. ნიადაგის დანაპრალების შემთხვევაში 40-50სმ სიღრმეზე ნადნობი წყლის ზედაპირული დინების მნიშვნელოვანი ნაწილი გადაჰყავს ნიადაგშიგა ფენაში და ამდიდრებს ქვედა ფენებს საკვები ელემენტებით. ამასთან, ის ხელს არ უშლის ნაკვეთის შემდგომ მექანიზებული წესით დამუშავებას.

ასეთი წესით დამუშავებას იყენებენ მრავალწლიან ბალახებსა და საშემოდგომო კულტურათა ნათესებში. წყლისმიერი ეროზიის საწინააღმდეგოდ არსებობს სხვა მრავალი წესი და მეთოდი, რომელიც კონკრეტული პირობებისათვის უნდა შეირჩეს.

ქარისმიერი ეროზია და მასთან ბრძოლის ღონისძიებები

ქარისმიერი ეროზია, ისევე როგორც წყლისმიერი, დიდ ზიანს აყენებს სოფლის მეურნეობას, განსაკუთრებით კარბონატულ შავმიწებს და წაბლა ნიადაგებს, აგრეთვე მსუბუქი შედგენილობის ნიადაგებსა და სხვა ტიპის ნიადაგებს.

ქარისმიერი ეროზია იყოფა ორ ჯგუფად: მტვრიანი ანუ შავი ქარიშხალი და ყოველდღიური ეროზია. ქარისმიერი ეროზია საქართველოში ძირითადად გვხვდება ზამთარში. ქარისმიერი ეროზიის საწინააღმდეგოდ იყენებენ ნიადაგის დამუშავებას ბრტყლად მჭრელი ტიპის იარაღებით. ამასთან, საჭიროა ნიადაგდამცავი თესლბრუნვების შემოღება.

ირიგაციული ეროზიის თავისებურებანი

ირიგაციული ეროზია სარწყავი წყლის მიერაა გამოწვეული. საქართველოში ირიგაციული ეროზია გვხვდება ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოში, იქ, სადაც სარწყავი სისტემა არასწორადაა გამოყენებული. ირიგაციული ეროზიის მოსასპობად მიმართავენ შემდეგ ღონისძიებებს:

– სარწყავი კვლების დაჭრას ყველაზე მცირე დახრილობის მიხედვით 10-12სმ სიღრმეზე;

– 2-60 ფერდობის დახრილობის ფერდობებზე კვლების სიგრძე უნდა იყოს 150-200მ-მდე და მორწყვა წარმოებს 0,1-0,05ლ/წმ-ში;

– ფერდობებზე მორწყვა დაწვიმებით უნდა წარმოებდეს.

ჩამორეცხილ მიწებზე 25-40%-ით უნდა გადიდდეს მინერალური სასუქის დოზები, ხოლო ორგანული სასუქი შეტანილ უნდა იქნას 30-40ტ/ჰა-ზე.

რუსუდან ძიძიშვილი, 

სოფლის მეურნეობის მეცნერების დოქტორი